1. परिचय – नूतन ऊर्जा (आरई) का महत्त्व

• जागतिक GHG उत्सर्जनाचे 75 % → ऊर्जा क्षेत्र
• भारताचा ऊर्जा आयात बिल FY-23: ~USD 190 bn (≈ एकूण आयातीच्या 40 %)
• आरई लक्ष्य 2030: 500 GW नॉन-फॉसिल क्षमता (पंतप्रधान मोदी @ COP-26, 2 नोव्हेंबर 2021)
• निव्वळ-शून्य वर्षाचे वचन: 2070 (त्याच ठिकाणी)

2. भारताची आरई क्षमता स्नॅपशॉट (मार्च-2024, MNRE)

*लहान-जलविद्युत = लहान जलविद्युत प्रकल्प.

3. जागतिक आरई तथ्ये (IRENA-2023)

• एकूण जागतिक आरई विद्युत: 3.37 TW (2022)
• अव्वल 3 देश (सौर): चीन 261 GW, USA 118 GW, भारत 3रा
• अव्वल 3 देश (वारा): चीन 366 GW, USA 135 GW, भारत 4था
• रोजगार: आरई क्षेत्रात जगभरात 13.7 दशलक्ष लोक; भारत = 5 दशलक्ष (चीन नंतर दुसरा)

4. महत्त्वाचे कार्यक्रम व योजना

5. वाटचिणी व लक्षात ठेवण्याच्या तारखा

• 1893 – पहिला सौर सेल चार्ल्स फ्रिट्स (USA) द्वारे
• 1954 – बेल लॅब्स (USA) आधुनिक सिलिकॉन PV सेल (6 % कार्यक्षमता)
• 1986 – डॅनिश वारा टर्बाइन पहिला ऑफशोर (विंडेबी)
• 2003 – गुजरात सौर धोरण जाहीर करणारा पहिला राज्य
• 2011 – सफायर (TN) पहिला भारतीय वारा-सौर संकर प्रकल्प
• 2016 – कामुथी (648 MW) जगातील सर्वात मोठा एकल-साइट सौर, TN
• 2018 – 100 % विद्युतीकृत भारतीय गाव → लेइसांग (मणिपूर)
• 2020 – रेवा (750 MW) सौर – भारतीय रेल्वेला पुरवठा करणारा पहिला (दिल्ली-RTDC)
• 2022 – भारताने 100 GW आरई टप्पा ओलांडला (सप्टेंबर)
• 2023 – लडाख 10 GW अल्ट्रा-मेगा सौर पार्क मंजूर (जगातील सर्वोच्च @ 4-5 k उंची)

6. राज्यानिहाय आरई अग्रणी (31-03-2024)

7. प्रमुख संस्था व संक्षेप

• MNRE – नवीन आणि नूतन ऊर्जा मंत्रालय (1992 मध्ये स्थापन)
• IREDA – भारतीय नूतन ऊर्जा विकास प्राधिकरण (1987)
• SECI – सौर ऊर्जा महामंडळ (2011)
• NIWE – राष्ट्रीय वारा ऊर्जा संस्था (चेन्नई)
• NISE – राष्ट्रीय सौर ऊर्जा संस्था (गुरुग्राम)
• GWEC – ग्लोबल वारा ऊर्जा परिषद
• IEA – आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा संस्था (मुख्यालय: पॅरिस)

8. तंत्रज्ञान बाइट्स

• पेरोव्हस्काइट टँडेम सौर सेल प्रयोगशाळा रेकॉर्ड: 33.7 % (ऑक्सफर्ड PV, 2023)
• ब्लेडलेस वारा टर्बाइन (स्पेन) – 53 % कमी साहित्य, 14 % कार्यक्षमता
• फ्लोटिंग सौर – भारतातील पहिला MW-स्केल: 1 MW (राजस्थान 2014)
• हरित हायड्रोजन किंमत लक्ष्य (भारत): 2030 पर्यंत < USD 1 प्रति kg (वर्तमान USD 5–6 च्या तुलनेत)
• बॅटरी पुनर्चक्रण लक्ष्य (भारत): 2030 पर्यंत 90 % पुनर्प्राप्ती, बॅटरी कचरा नियम 2022 अंतर्गत

9. द्रुत-संदर्भ सारणी – सामान्य एकके

10. एक-ओळीत द्रुत तथ्ये

• भारत हा तिसरा सर्वात मोठा आरई उत्पादक, चौथा सर्वात मोठा वारा उत्पादक आहे.
• सर्वात मोठा वारा टर्बाइन: 15 MW ऑफशोर (Vestas-V236, 2022).
• भारतातील सर्वोच्च सौर विकिरण: राजस्थान (≈ 5.7 kWh/m²/दिवस).
• भारतातील सर्वात स्वस्त आरई लिलाव: ₹1.99/kWh (गुजरात, डिसेंबर 2020).
• बायोगॅस – 1 m³ ≈ 5 kWh उष्णता; 50 लाख कुटुंब-प्रकारचे संयंत्र प्रतिष्ठापित.
• सौर पार्क, पावगड (कर्नाटक) – 2 GW, आशियातील सर्वात मोठा एकल पार्क.
• ग्रीनपीसने दिल्लीला छतावरील सौर क्षमता वापरासाठी जगातील सर्वात वाईट म्हणून क्रमांक दिला (2022).
• भारताचा पहिला भरती-ओहोटीचा प्रकल्प प्रस्तावित – दुर्गादुआनी, सुंदरबन (3.75 MW).
• “एक सूर्य, एक विश्व, एक ग्रीड” – COP-26 मध्ये भारताची नेतृत्वातील पुढाकार.
• राष्ट्रीय बायो-ऊर्जा कार्यक्रम 2021: कचऱ्यापासून-ऊर्जा आणि बायोगॅससाठी ₹858 कोटी.

11. बहुपर्यायी प्रश्न (रेल्वे-शैली)

प्र1. 2030 साठी भारताचे नॉन-फॉसिल क्षमतेचे लक्ष्य आहे A) 175 GW B) 350 GW C) 500 GW D) 750 GW उत्तर: C

प्र2. राष्ट्रीय सौर मिशन सुरू करण्यात आले A) 2008 B) 2010 C) 2014 D) 2015 उत्तर: B

प्र3. आंतरराष्ट्रीय सौर संघटना (ISA) चे मुख्यालय येथे आहे A) बेंगळुरू B) नवी दिल्ली C) गुरुग्राम D) पुणे उत्तर: C

प्र4. 2024 पर्यंत कोणत्या राज्यात सर्वाधिक प्रतिष्ठापित सौर क्षमता आहे? A) गुजरात B) राजस्थान C) तामिळनाडू D) महाराष्ट्र उत्तर: B

प्र5. भारताचे पहिले 1 MW फ्लोटिंग सौर संयंत्र येथे कार्यान्वित करण्यात आले A) केरळ B) तामिळनाडू C) राजस्थान D) महाराष्ट्र उत्तर: C

प्र6. भारतात शोधलेला सर्वात स्वस्त सौर दर (2024 पर्यंत) आहे A) ₹2.14 B) ₹1.99 C) ₹2.44 D) ₹2.63 उत्तर: B

प्र7. कामुथी सौर पार्क (648 MW) येथे स्थित आहे A) कर्नाटक B) आंध्र प्रदेश C) तामिळनाडू D) तेलंगणा उत्तर: C

प्र8. पीएम-कुसुम योजना प्रामुख्याने प्रोत्साहन देते A) सौर रस्ता दिवे B) सौर पंप आणि फीडर सौरीकरण C) छतावरील सौर D) सौर स्वयंपाकी उत्तर: B

प्र9. हरित हायड्रोजन मिशनचे लक्ष्य 2030 पर्यंत —— दशलक्ष टन दरवर्षी उत्पादन करणे आहे A) 1 Mt B) 3 Mt C) 5 Mt D) 10 Mt उत्तर: C

प्र10. भारतातील सर्वात मोठे वारा ऊर्जा उत्पादक राज्य आहे A) गुजरात B) तामिळनाडू C) कर्नाटक D) महाराष्ट्र उत्तर: B

प्र11. खालीलपैकी कोणता सौर पार्क योजनेचा पॅरामीटर नाही? A) व्यवहार्यता अंतर निधी B) ट्रान्समिशन EVA C) किमान 10 MW प्रति पार्क D) बॅटरी स्टोरेज अनिवार्य उत्तर: D

प्र12. वारा-सौर संकर टेंडर आयोजित करण्यासाठी जबाबदार संस्था आहे A) NTPC B) NHPC C) SECI D) PGCIL उत्तर: C

प्र13. भारताचे पहिले पूर्णपणे सौर ऊर्जेवर चालणारे रेल्वे स्थानक आहे A) मुंबई सेंट्रल B) हावडा C) गुवाहाटी D) जयपूर उत्तर: C

प्र14. “एक सूर्य, एक विश्व, एक ग्रीड” पुढाकार जाहीर करण्यात आला A) COP-21 B) COP-22 C) COP-26 D) G-20 2023 उत्तर: C

प्र15. व्यावसायिक सिलिकॉन सौर सेलद्वारे साध्य केलेली सर्वोच्च कार्यक्षमता अंदाजे आहे A) 12 % B) 20 % C) 26 % D) 33 % उत्तर: C

प्र16. जगातील सर्वात मोठे ऑफ-शोर वारा फार्म (2024) येथे स्थित आहे A) USA B) UK C) China D) Denmark उत्तर: B

प्र17. खालीलपैकी कोणते भारतात “मस्ट-रन” विद्युत म्हणून वर्गीकृत आहे? A) कोळसा B) गॅस C) नूतन ऊर्जा D) डिझेल उत्तर: C

प्र18. IREDA स्थापन करण्यात आले वर्षी A) 1985 B) 1987 C) 1991 D) 1995 उत्तर: B

प्र19. आशियातील सर्वात मोठा एकल-साइट सौर पार्क आहे A) भाडला B) पावगड C) रेवा D) कुर्नूल उत्तर: B

प्र20. भारतातील सरासरी सौर विकिरण अंदाजे आहे A) 3–4 kWh/m²/दिवस B) 4–7 kWh/m²/दिवस C) 7–9 kWh/m²/दिवस D) >9 kWh/m²/दिवस उत्तर: B

12. 60-सेकंद पुनरावलोकन कॅप्सूल

• 2030 पर्यंत 500 GW नॉन-फॉसिल; 2070 निव्वळ-शून्य.
• 193 GW आरई प्रतिष्ठापित (मार्च-24); राजस्थान = सौर राजा, TN = वारा राजा.
• NSM 2010 → 100 GW सौर लक्ष्य; ISA HQ गुरुग्राम; पंपांसाठी पीएम-कुसुम.
• हरित हायड्रोजन मिशन – 5 Mt/वर्ष, ₹19,744 कोटी.
• सर्वात स्वस्त दर ₹1.99/kWh; पावगड 2 GW आशिया सर्वात मोठा.
• रेवा सौर → भारतीय रेल्वे; गुवाहाटी पहिले सौर रेल्वे स्थानक.
• गुजरात आणि TN मध्ये 1 GW ऑफशोर वारा प्रात्यक्षिक.
• पेरोव्हस्काइट सेल 33 % प्रयोगशाळा; फ्लोटिंग सौर पहिले RR मध्ये.
• IREDA 1987; SECI बिड आयोजित करते; NIWE चेन्नई, NISE गुरुग्राम.
• एक सूर्य एक विश्व एक ग्रीड – भारताचे जागतिक ग्रीड स्वप्न!

सतत पुनरावलोकन करा, चमकत रहा – जसे की सूर्य जो भारताच्या भविष्यातील गाड्यांना शक्ती देतो!