संशोधन संस्था
संशोधन संस्था – रेल्वे परीक्षांसाठी संपूर्ण सामान्य ज्ञान मॉड्यूल
१. परिचय
संशोधन संस्था ही स्वायत्त किंवा अर्ध-स्वायत्त संस्था आहेत ज्या भारतात वैज्ञानिक, औद्योगिक, कृषी, वैद्यकीय आणि सामाजिक-आर्थिक संशोधनाला प्रोत्साहन, निधी किंवा अंमलबजावणी करतात. त्यांचे मुख्यालय, स्थापना वर्षे, पालक मंत्रालये, संक्षेप आणि प्रमुख यश यावर प्रश्न सर्व रेल्वे परीक्षा शिफ्टमध्ये वारंवार विचारले जातात.
२. राष्ट्रीय विज्ञान आणि तंत्रज्ञान संशोधन संस्था (वर्णक्रमानुसार)
| संस्था | स्थापना | मुख्यालय | पालक मंत्रालय | घोषवाक्य / मुख्य तथ्य |
|---|---|---|---|---|
| AIIMS | १९५६ | नवी दिल्ली | MoHFW | आशियातील सर्वात मोठे वैद्यकीय शाळा |
| BARC | १९५७ | मुंबई | DAE | आशियातील पहिला अणुभट्टी ‘अप्सरा’ |
| BSI | १८९० | कोलकाता | MoEFCC | भारतातील सर्वात जुनी वनस्पती सर्वेक्षण |
| CCMB | १९७७ | हैदराबाद | DST | म्हशीच्या क्लोनिंगवर मोठी यश |
| CSIR | १९४२ | नवी दिल्ली | MoST | जगातील तिसरी सर्वात मोठी सार्वजनिक संशोधन आणि विकास नेटवर्क (३९ प्रयोगशाळा) |
| DRDO | १९५८ | नवी दिल्ली | MoD | ५२ प्रयोगशाळा; तेजस, पिनाक, आकाश यांचा शोध |
| ICAR | १९२९ | नवी दिल्ली | MoA&FW | ११३ संस्था; हरित क्रांतीचा पाठीरखा |
| ICMR | १९११ | नवी दिल्ली | MoHFW | २६ कायमस्वरूपी संस्था; कोव्हॅक्सिन भागीदार |
| ISRO | १९६९ | बंगळूर | DoS | ४३०+ उपग्रह; मंगलयान ₹४५० कोटी |
| NAL | १९५९ | बंगळूर | CSIR | नागरी विमान ‘हंस-३’ |
| NIO | १९६६ | गोवा | MoES | द्वारकेला ५००० वर्ष जुना हडप्पा बंदर सापडला |
| NPL | १९४७ | नवी दिल्ली | CSIR | भारतीय प्रमाण वेळ (IST) राखते |
| TIFR | १९४५ | मुंबई | DAE | भौतिकशास्त्रातील पहिली भारतीय पीएच.डी. (१९५०) |
| Wadia Institute | १९६८ | देहरादून | MoES | हिमालयातील हिमनदी आणि भूकंप अभ्यास |
३. क्षेत्रानुसार महत्त्वाचे तक्ते (द्रुत पुनरावलोकन)
| क्षेत्र | अग्रगण्य संस्था | अंदाजपत्रक २०२३-२४ (₹ कोटी) | नोबेल/आंतरराष्ट्रीय सहकार्य |
|---|---|---|---|
| अणु | DAE (१९५४) | २७,८७० | ITER-फ्रान्स |
| अंतराळ | ISRO | १३,७०० | NASA, ESA |
| संरक्षण | DRDO | २३,८०० | रशियासोबत ब्रह्मोस संयुक्त उपक्रम |
| आरोग्य | ICMR | २,३५० | WHO-सहकार्य केंद्र |
| कृषी | ICAR | ८,९३० | IRRI-फिलिपिन्स |
| पर्यावरण | BSI + ZSI | ६२० | CBD, UNEP |
| महासागर | NIOT (१९९३) | ५५० | ISA, IOC |
४. ऐतिहासिक घटनांची कालमाहिती
| वर्ष | घटना |
|---|---|
| १८९० | Botanical Survey of India (BSI) सुरू |
| १९११ | Indian Research Fund Association → नंतर ICMR |
| १९४२ | CSIR नोंदणीकृत (संविधान सभा ठराव) |
| १६ जानेवारी १९४५ | Tata Institute of Fundamental Research स्थापना |
| १९४७ | National Physical Laboratory सुरू; IST स्वीकारली |
| १९५४ | Department of Atomic Energy (DAE) निर्माण |
| १९५७ | BARC चा अप्सरा अणुभट्टी क्रांतिक (१० ऑगस्ट) |
| १९६२ | थुंबा येथून पहिला भारतीय रॉकेट नाइक-अपाचे |
| २१ नोव्हेंबर १९६३ | ISRO ची पूर्ववर्ती INCOSPAR पहिला रॉकेट प्रक्षेपित |
| १ जानेवारी १९६९ | ISRO औपचारिकपणे अस्तित्वात |
| १९७४ | स्मायलिंग बुद्ध (पोखरण-I) – BARC आणि DRDO |
| १९७५ | आर्यभट्ट-१ उपग्रह प्रक्षेपित |
| १९९२ | INSAT-2A प्रक्षेपण—भारत दळणवळण लीगमध्ये सामील |
| १९९८ | पोखरण-II (शक्ती) – DRDO आणि DAE |
| २००८ | चंद्रयान-१ चंद्रावर पाण्याचा शोध |
| २४ सप्टेंबर २०१४ | मंगलयान (MOM) मंगळाच्या कक्षेत प्रवेश – ₹७/किमी |
| २०१७ | ISRO ने एकाच वेळी १०४ उपग्रहांचा जागतिक विक्रम |
| २०२२ | SSLV-D1 सूक्ष्म उपग्रह प्रक्षेपक पदार्पण |
| डिसेंबर २०२३ | LVM3 ने ३६ OneWeb उपग्रह प्रक्षेपित (ISRO) |
५. एका ओळीतील द्रुत तथ्ये
- BARC भारतातील सर्वात मोठा न्यूट्रॉन स्रोत ध्रुव (१०० MW) चालवते.
- ISRO चे अध्यक्ष एस. सोमनाथ (वर्तमान) यांनी के. शिवन यांच्याकडून पदभार स्वीकारला.
- CSIR चे पहिले संचालक सर शांतिस्वरूप भटनागर; त्यांच्या नावावर पुरस्कार.
- ICAR चे “कृषी विज्ञान केंद्र” – जिल्ह्यांमध्ये ७२५ शेती-विज्ञान केंद्रे.
- DRDO चे “अनुसंधान राष्ट्रीय विद्यापीठ (ANUR)” हैदराबाद येथे येत आहे.
- TIFR हैदराबाद कॅम्पस भारताचा पहिला पेटाफ्लॉप सुपर-संगणक “प्रत्युष” ठेवतो.
- NPL ५ सीझियम अणु घड्याळे राखते; अचूकता ३० दशलक्ष वर्षांत १ सेकंद.
- ZSI (प्राणी सर्वेक्षण) स्थापना १ जुलै १९१६, मुख्यालय कोलकाता; ७५,००० प्राणी प्रजाती नोंदल्या.
- CCMB ने जगातील पहिली म्हैस “गरिमा-II” (२००९) क्लोन केली.
- NIOT ने “मत्स्य ६०००” – ६००० मीटर खोलीसाठी भारताचा पहिला कर्मचारी असलेला पाणबुडी डिझाइन केला.
- ISRO Telemetry, Tracking & Command Network (ISTRAC) मुख्यालय बंगळूर.
- NewSpace India Ltd. (NSIL) – २०१९ पासून ISRO ची व्यावसायिक शाखा.
- IN-SPACe (२०२०) अंतराळ क्षेत्रात खाजगी कंपन्यांना प्रोत्साहन देते.
- Hindustan Antibiotics Ltd. (HAL)” – पहिली सार्वजनिक क्षेत्रातील औषध निर्मिती युनिट (पिंपरी, १९५४) ICMR अंतर्गत.
- National Research Development Corporation (NRDC) – DSIR ची तंत्रज्ञान हस्तांतरण शाखा.
६. १५ उच्च-वारंवारता बहुपर्यायी प्रश्न (रेल्वे पॅटर्न)
१. BARC चे मुख्यालय कोठे आहे?
उत्तर: मुंबई, महाराष्ट्र
२. ISRO औपचारिकपणे कोणत्या वर्षी स्थापन करण्यात आले?
उत्तर: १९६९
३. National Physical Laboratory (NPL) कोणत्या छत्री संस्थेखाली येते?
उत्तर: CSIR
४. ICAR शी संबंधित “भारताच्या हरित क्रांतीचे जनक” कोण म्हणून ओळखले जातात?
उत्तर: डॉ. एम. एस. स्वामीनाथन
५. भारताचा पहिला अणुभट्टी ‘अप्सरा’ —— रोजी क्रांतिक झाला.
उत्तर: १० ऑगस्ट १९५७
६. तेजस लाइट कॉम्बॅट एअरक्राफ्ट कोणत्या संशोधन संस्थेने विकसित केला?
उत्तर: DRDO (ADA प्रयोगशाळा)
७. Zoological Survey of India (ZSI) —— मध्ये स्थापन करण्यात आली.
उत्तर: १९१६
८. CCMB —— येथे स्थित आहे.
उत्तर: हैदराबाद
९. कोणती संस्था भारतीय प्रमाण वेळ (IST) राखते?
उत्तर: NPL
१०. एकाच मोहिमेत १०४ उपग्रहांचा जागतिक विक्रम प्रक्षेपण —— यांनी साध्य केला.
उत्तर: ISRO (PSLV-C37, २०१७)
११. पोखरण-II अणु चाचण्या (१९९८) DRDO आणि —— यांनी संयुक्तपणे पार पाडल्या.
उत्तर: DAE (BARC)
१२. ICAR कोणत्या केंद्रीय मंत्रालयाखाली येते?
उत्तर: कृषी आणि शेतकरी कल्याण मंत्रालय
१३. पहिला भारतीय उपग्रह ‘आर्यभट्ट’ —— मध्ये प्रक्षेपित करण्यात आला.
उत्तर: १९७५
१४. कोणत्या संस्थेने भारताचे पहिले नागरी विमान ‘हंस-३’ विकसित केले?
उत्तर: NAL (CSIR)
१५. चंद्रयान-१ मोहिमेने चंद्रावर पाण्याचा पुरावा —— मध्ये शोधला.
उत्तर: २००८
७. लघु-पुनरावलोकन कार्ड (मुद्रण-अनुकूल)
तुमच्या अभ्यास टेबलावर कापून चिकटवा:
CSIR-39, ICAR-113, DRDO-52, ISRO-430+ उपग्रह, BARC-ध्रुव 100 MW, NPL-IST, CCMB-म्हैस क्लोन, ZSI-75 हजार प्रजाती, NIOT-6000 मी पाणबुडी, TIFR-पेटाफ्लॉप, ISRO-₹७/किमी मंगळ, 104-उपग्रह विक्रम, पोखरण-I 1974, II 1998, चंद्रयान पाणी 2008, मंगलयान 2014.
तुमच्या रेल्वे परीक्षेसाठी शुभेच्छा!
BETA
