स्वयंसेवी संस्था (एनजीओ)
१. एनजीओ म्हणजे काय?
- स्वयंसेवी संस्था (नॉन-गव्हर्नमेंटल ऑर्गनायझेशन): कायदेशीर रचना, ना-नफा, स्वयंसेवी नागरिकांचा गट
- कोणत्याही सरकारपासून स्वतंत्रपणे कार्य करते
- उद्देश: सामाजिक, पर्यावरणीय, मानवतावादी, हितसंबंध पुरस्करण, विकास
- भारतात ~३३ लाख नोंदणीकृत एनजीओ (सीबीआय-२०१८) – दर ४०० लोकांमागे १ एनजीओ, जगातील सर्वाधिक घनता
२. भारतातील एनजीओच्या कायदेशीर स्वरूपां
| स्वरूप | कायदा | नियामक | मुख्य वैशिष्ट्य |
|---|---|---|---|
| ट्रस्ट | इंडियन ट्रस्ट अॅक्ट १८८२ | चॅरिटी कमिशनर | सार्वजनिक/खाजगी ट्रस्ट डीड |
| सोसायटी | सोसायटीज रजिस्ट्रेशन अॅक्ट १८६० | सोसायटी रजिस्ट्रार | लोकशाही निवडणूक |
| सेक्शन-८ कंपनी | कंपनी अॅक्ट २०१३ | एमसीए (आरओसी) | मर्यादित दायित्व, लाभांश नाही |
३. आंतरराष्ट्रीय व भारतीय महत्त्वाच्या घटना
| वर्ष | घटना |
|---|---|
| १९४५ | “एनजीओ” हा शब्द प्रथम यूएन चार्टर (कलम ७१) मध्ये वापरला |
| १९४६ | युनिसेफची स्थापना (कायमस्वरूपी १९५३) |
| १९७३ | चिपको आंदोलन – सुंदरलाल बहुगुणा |
| १९८० | मेडिसिन सॅन्स फ्रॉंटियर्स (डॉक्टर्स विदाउट बॉर्डर्स) नोबेल शांतता पुरस्कार |
| १९८१ | सुलभ इंटरनॅशनलची स्थापना – डॉ. बिंदेश्वर पाठक |
| १९८३ | सेवा – स्वयंरोजगार महिलांची नोंदणीकृत ट्रेड युनियन |
| १९९४ | क्राय – चाइल्ड राइट्स अँड यू (उगम १९७९, नोंदणी १९९४) |
| १९९५ | वर्ल्ड सोशल समिट, कोपनहेगन – एनजीओ सल्लागार दर्जा वाढवला |
| २००३ | ग्रीनपीस इंडिया कार्यालय सुरू (मुख्यालय आम्स्टरडॅम १९७१) |
| २००५ | माहितीचा अधिकार कायदा – एमकेएसएस/अरुणा रॉय यांनी चालवले |
| २०१० | परकीय योगदान (नियमन) कायदा कडक केला |
| २०१३ | भारत कॉर्पोरेट सामाजिक जबाबदारी (२% नफा) कायदा करणारा पहिला देश |
| २०२० | ॲमनेस्टी इंटरनॅशनल इंडियाने एफसीआरए कार्य बंद केले |
४. अग्रगण्य भारतीय एनजीओ (व्याप्ती व अंदाजपत्रकानुसार)
| एनजीओ | स्थापना मुख्यालय | कार्यक्षेत्र | आर्थिक वर्ष २२ पावती ₹ कोटी (अंदाजे) |
|---|---|---|---|
| १. द अक्षय पात्र फाउंडेशन | २००० बंगळूर | मध्यान्ह भोजन | ६६५ |
| २. भारती फाउंडेशन | २००० दिल्ली | शिक्षण | ४८० |
| ३. गूंज | १९९९ दिल्ली | कपडे, आपत्ती निवारण | ११० |
| ४. हेल्पएज इंडिया | १९७८ दिल्ली | वृद्ध | २०५ |
| ५. प्रथम | १९९४ मुंबई | शिक्षणातील प्रगती | ३१० |
| ६. स्माइल फाउंडेशन | २००२ दिल्ली | आरोग्यसेवा व शिक्षण | २३५ |
| ७. गिवइंडिया | १९९९ मुंबई | ऑनलाईन देणगी प्लॅटफॉर्म | ४०० |
५. भारतात उपस्थिती असलेल्या जागतिक दिग्गज
| नाव | स्थापना | मुख्यालय | नोबेल पुरस्कार | भारत कार्यालय सुरू |
|---|---|---|---|---|
| केअर | १९४५ | यूएसए | – | १९४६ |
| ऑक्सफॅम | १९४२ | यूके | – | १९५१ |
| सेव द चिल्ड्रन | १९१९ | यूके | – | २००८ (पुन्हा नोंदणी) |
| ॲमनेस्टी इंटरनॅशनल | १९६१ | यूके | १९७७ | १९६६ (बंद २०२०) |
| मेडिसिन सॅन्स फ्रॉंटियर्स | १९७१ | स्वित्झर्लंड | १९९९ | १९९९ |
६. नियामक चौकट
- एफसीआरए २०१० – गृह मंत्रालय; परकीय देणगी >₹१५ लाख/वर्षासाठी अनिवार्य
- १२ए आणि ८०जी – आयकर सूट (दात्याला ५०% सवलत)
- कॉर्पोरेट सामाजिक जबाबदारी अनुसूची ७ – कंपनी अॅक्ट २०१३; ३ वर्षांच्या सरासरी निव्वळ नफ्याच्या २%
- दर्पण पोर्टल – नीती आयोग, सरकारी अनुदान ≥₹१० लाखासाठी अनिवार्य
७. द्रुत संदर्भ सारण्या
सारणी-१: नोबेल शांतता पुरस्कार विजेते एनजीओ
| एनजीओ | वर्ष | देश |
|---|---|---|
| आयसीआरसी (३री वेळ) | १९६३ | स्वित्झर्लंड |
| ॲमनेस्टी इंटरनॅशनल | १९७७ | यूके |
| एमएसएफ | १९९९ | स्वित्झर्लंड |
| ग्रामीण बँक आणि युनुस | २००६ | बांगलादेश |
सारणी-२: प्रसिद्ध मोहिमा
| मोहीम | एनजीओ/नेते | परिणाम |
|---|---|---|
| माहितीचा अधिकार | एमकेएसएस (अरुणा रॉय) | माहितीचा अधिकार कायदा २००५ |
| नर्मदा बचाव आंदोलन | मेधा पाटकर | पुनर्वसन धोरण, सर्वोच्च न्यायालयीन निर्णय |
| अप्पिको आंदोलन | पांडुरंग हेगडे | पश्चिम घाट संवर्धन |
| जागो रे | जनआग्रह | मतदार नोंदणीत वाढ २००९ |
८. एक-ओळीत पुनरावलोकन बुलेट्स
- भारतात जगातील सर्वात मोठे एनजीओ नेटवर्क: ~३३ लाख (सीबीआय २०१८)
- यूएन चार्टर कलम ७१: एनजीओंसाठी सल्लागार दर्जा
- एफसीआरए परवाना ५ वर्षांसाठी वैध; नूतनीकरण fcraonline.nic.in मार्फत ऑनलाईन
- सेक्शन ८ कंपनी “लिमिटेड” शिवाय नावात स्थापन करता येते
- कॉर्पोरेट सामाजिक जबाबदारी उंबरठा: निव्वळ मूल्य ₹५०० कोटी किंवा उलाढाल ₹१,००० कोटी किंवा नफा ₹५ कोटी
- “अंशु गुप्ता” यांनी गूंज सुरू केली – रमॉन मॅगसेसे २०१५
- “कैलाश सत्यार्थी” यांनी बचपन बचाव आंदोलन स्थापन केले – नोबेल २०१४
- सेवा – २१ लाख महिला सदस्य (गुजरात-आधारित)
- अक्षय पात्र दररोज १५ राज्ये/२ केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये २० लाख मुलांना जेवण देतो
- गिवइंडिया हे भारतातील सर्वात मोठे ऑनलाईन देणगी प्लॅटफॉर्म आहे
९. बहुपर्यायी प्रश्न सराव संच (रेल्वे परीक्षा स्तर)
Click to view 15 MCQs with answers
१. भारतात कोणता कायदा एनजीओंना परकीय देणगी घेण्यास परवानगी देतो?
- अ) फेमा १९९९
- ब) एफसीआरए २०१०
- क) पीएमएलए २००२
- ड) आयपीसी १८६०
- उत्तर: ब
२. एनजीओ हा शब्द अधिकृतपणे कोणत्या आंतरराष्ट्रीय दस्तऐवजात मान्यता पावला?
- अ) मानवी हक्कांचा सार्वत्रिक जाहीरनामा
- ब) यूएन चार्टर
- क) क्योटो प्रोटोकॉल
- ड) जिनिव्हा करार
- उत्तर: ब
३. बचपन बचाव आंदोलनाची स्थापना कोणी केली?
- अ) मेधा पाटकर
- ब) कैलाश सत्यार्थी
- क) सुंदरलाल बहुगुणा
- ड) अंशु गुप्ता
- उत्तर: ब
४. जुळवा: एनजीओ – मुख्यालय शहर
- अ. प्रथम – १. बंगळूर
- ब. अक्षय पात्र – २. मुंबई
- क. गूंज – ३. दिल्ली
- ड. सेवा – ४. अहमदाबाद
- अ) अ-२, ब-१, क-३, ड-४
- ब) अ-१, ब-२, क-३, ड-४
- क) अ-२, ब-३, क-१, ड-४
- ड) अ-४, ब-१, क-२, ड-३
- उत्तर: अ
५. कंपनी अॅक्ट २०१३ अनुसार, पात्र फर्मनी कॉर्पोरेट सामाजिक जबाबदारीवर नफ्याच्या किती % खर्च करणे आवश्यक आहे?
- अ) १
- ब) २
- क) ३
- ड) ५
- उत्तर: ब
६. कोणत्या एनजीओने १९९९ मध्ये नोबेल शांतता पुरस्कार जिंकला?
- अ) केअर
- ब) ऑक्सफॅम
- क) एमएसएफ
- ड) ॲमनेस्टी
- उत्तर: क
७. दर्पण पोर्टल कोणाकडून चालवले जाते?
- अ) वित्त मंत्रालय
- ब) नीती आयोग
- क) भारतीय रिझर्व बँक
- ड) ट्राई
- उत्तर: ब
८. चिपको आंदोलन कोणत्या राज्यात सुरू झाले?
- अ) उत्तर प्रदेश (आता उत्तराखंड)
- ब) केरळ
- क) कर्नाटक
- ड) ओडिशा
- उत्तर: अ
९. खालीलपैकी कोणते भारतातील एनजीओचे कायदेशीर स्वरूप नाही?
- अ) ट्रस्ट
- ब) सहकारी सोसायटी
- क) सेक्शन-८ कंपनी
- ड) नोंदणीकृत सोसायटी
- उत्तर: ब
१०. सूक्ष्म-वित्ताचे ग्रामीण बँक मॉडेल कोठे उगम पावले? - अ) भारत - ब) श्रीलंका - क) बांगलादेश - ड) नेपाळ - उत्तर: क
११. माहितीचा अधिकार कायदा २००५ हा कोणत्या मोहिमेचा परिणाम होता? - अ) एमकेएसएस - ब) ग्रीनपीस - क) क्राय - ड) स्माइल - उत्तर: अ
१२. एफसीआरए परवाना किती कालावधीसाठी दिला जातो? - अ) ३ वर्षे - ब) ५ वर्षे - क) ७ वर्षे - ड) १० वर्षे - उत्तर: ब
१३. कोणते एनजीओ भारतातील मध्यान्ह भोजन योजनेशी संबंधित आहे? - अ) गूंज - ब) अक्षय पात्र - क) हेल्पएज - ड) प्रथम - उत्तर: ब
१४. सर्वाधिक नोंदणीकृत एनजीओ कोणत्या भारतीय राज्यात आढळतात? - अ) महाराष्ट्र - ब) उत्तर प्रदेश - क) केरळ - ड) पश्चिम बंगाल - उत्तर: ब (उत्तर प्रदेश ~५.५ लाख)
१५. ॲमनेस्टी इंटरनॅशनल इंडियाने भारतातील कार्य कोणत्या वर्षी थांबवले? - अ) २०१८ - ब) २०१९ - क) २०२० - ड) २०२१ - उत्तर: क
शेवटच्या वेळेचा क्रॅम कार्ड: यूएन-७१ → एफसीआरए-१० → कॉर्पोरेट सामाजिक जबाबदारी-२% → ३३ लाख एनजीओ → नोबेल ९९-एमएसएफ → नोबेल २०१४-सत्यार्थी → माहितीचा अधिकार-एमकेएसएस → चिपको-१९७३ → अक्षय पात्र-२००० → सेवा-१९८३ → दर्पण-नीती → ८०जी-५०% सवलत → ट्रस्ट-सोसायटी-सेक्शन८.
BETA
