भारतीय सण
भारतीय सण – रेल्वे परीक्षांसाठी संपूर्ण सामान्य ज्ञान
भारताला “सणांची भूमी” म्हणून ओळखले जाते. देशाची सांस्कृतिक विविधता प्रतिबिंबित करणारे विविध सण प्रत्येक राज्य, धर्म आणि समुदाय साजरे करतो. या विषयातील प्रश्न आरआरबी एनटीपीसी, ग्रुप-डी, जेई, एएलपी आणि आरपीएफ परीक्षांमध्ये नियमितपणे विचारले जातात.
१. राष्ट्रीय व राजपत्रित सुट्टीचे सण
| सण | तारीख (२०२४) | महत्त्व | विशेष तथ्य |
|---|---|---|---|
| गणतंत्र दिन | २६ जानेवारी | भारतीय संविधान अस्तित्वात आले (१९५०) | राजपथावर मुख्य पाहुणे, आशियातील सर्वात मोठी परेड |
| स्वातंत्र्यदिन | १५ ऑगस्ट | भारताला स्वातंत्र्य मिळाले (१९४७) | लाल किल्ल्यावर ध्वजारोहण, पंतप्रधानांचे भाषण |
| गांधी जयंती | २ ऑक्टोबर | महात्मा गांधींचा जन्म (१८६९) | आंतरराष्ट्रीय अहिंसा दिन (यूएन २००७) |
| टीप: हे तीनही देशभरातील राजपत्रित सुट्ट्या आहेत. |
२. धार्मिक सण – पॅन-इंडिया आणि प्रादेशिक
२.१ हिंदू सण
| सण | २०२४ तारीख | राज्य/प्रदेश | मुख्य विधी | विक्रम / तथ्य |
|---|---|---|---|---|
| मकर संक्रांत | १५ जानेवारी | पॅन-इंडिया | पतंग उडवणे, खिचडी | गोरक्षनाथ मंदिरात १०००+ किलो खिचडी शिजवली जाते |
| बसंत पंचमी | १४ फेब्रुवारी | उत्तर आणि पूर्व | सरस्वती पूजा | पिवळ्या रंगाची थीम |
| महाशिवरात्री | ८ मार्च | पॅन-इंडिया | जागरण, रुद्राभिषेक | राजस्थानमधील १३ मजली शिवमूर्ती (सर्वात उंच) |
| होळी | २५ मार्च | उत्तर भारत | रंग फेकणे | बरसाना “लट्ठमार होळी” – स्त्रिया पुरुषांना लाठी मारतात |
| राम नवमी | १७ एप्रिल | पॅन-इंडिया | रथयात्रा, भजन | हैदराबादमधील ७५ फूट उंच रथ (२०२३) |
| रक्षाबंधन | १९ ऑगस्ट | पॅन-इंडिया | राखी बांधणे | सैनिकांना ८,००० किमी “डिजिटल राखी” पाठवली (२०२१) |
| कृष्ण जन्माष्टमी | २६ ऑगस्ट | पॅन-इंडिया | दही हंडी | मुंबईत ९-स्तरीय मानवी पिरॅमिड (विक्रम) |
| गणेश चतुर्थी | ७ सप्टेंबर | महाराष्ट्र | मूर्ती विसर्जन | ३० मीटर उंच “लालबागचा राजा” मूर्ती (२०२२) |
| नवरात्री | ३-१२ ऑक्टोबर | पॅन-इंडिया | गरबा/डांडिया | वडोदरा येथे ५६,००० नर्तक (गिनीज २०२३) |
| दसरा (विजयादशमी) | १२ ऑक्टोबर | पॅन-इंडिया | रावणाच्या पुतळ्याची जाळपोळ | पंचकुला येथे १९५ फूट सर्वात उंच पुतळा (२०२२) |
| करवा चौथ | १ नोव्हेंबर | उत्तर भारत | चंद्र दर्शनाने उपवास सोडणे | दिल्लीत ४,००० महिला एकत्र उपवास सोडतात |
| दिवाळी | १ नोव्हेंबर | पॅन-इंडिया | लक्ष्मी पूजा, दिवे | अयोध्या येथे २२.३ लाख दिवे पेटवले (गिनीज २०२३) |
| छठ पूजा | ७-१० नोव्हेंबर | बिहार, उत्तर प्रदेश | सूर्योपासना | पटना घाटांवर ५० लाख भक्त |
२.२ मुस्लिम सण (चंद्र हिजरी कॅलेंडरवर आधारित)
| सण | हिजरी १४४६ अपेक्षित | सामान्य विधी | तथ्य |
|---|---|---|---|
| ईद-उल-फितर (मीठी ईद) | १० एप्रिल २०२४ | चंद्र दर्शन, सेवई | भारतातील सर्वात मोठा ईदगाह – शिलाँग (क्षमता १.५ लाख) |
| ईद-उल-जुहा (बकरीद) | १७ जून २०२४ | कुरबानी, नमाज | सर्वात मोठा पशु मेळा – सोनपूर, बिहार |
| मुहर्रम (आशुरा) | १७ जुलै २०२४ | ताजिया मिरवणुका | हैदराबाद येथे ३१ फूट सर्वात उंच ताजिया |
| टीप: चंद्र दर्शनावर अवलंबून नेमक्या तारखा ±१ दिवस बदलू शकतात. |
२.३ ख्रिश्चन सण
| सण | २०२४ तारीख | राज्यातील महत्त्व | विशेष वैशिष्ट्य |
|---|---|---|---|
| ख्रिसमस | २५ डिसेंबर | गोवा, केरळ, शिलाँग | भारतातील सर्वात मोठा तारा दिवा – कोची येथे ४८ मीटर (२०२३) |
| गुड फ्रायडे | २९ मार्च | पॅन-इंडिया | मुंबईतील “वे ऑफ क्रॉस” मध्ये ७ तीर्थस्थाने |
| इस्टर | ३१ मार्च | नागालँड (७५ % ख्रिश्चन लोकसंख्या) | टोकू एमॉंग सण इस्टरसोबत साजरा केला जातो |
२.४ शीख सण
| सण | २०२४ तारीख | स्थान | हायलाइट |
|---|---|---|---|
| गुरू नानक जयंती | १५ नोव्हेंबर | पंजाब, हरियाणा | नगर कीर्तन, सुलतानपूर लोधी येथे ५५० मीटर लांब लंगर |
| बैसाखी | १३ एप्रिल | पंजाब | कापणी + खालसा पंथाची स्थापना (१६९९) |
२.५ बौद्ध आणि जैन सण
| सण | २०२४ तारीख | स्थळ | तथ्य |
|---|---|---|---|
| बुद्ध पूर्णिमा | २३ मे | बोधगया, सारनाथ | कुशीनगर येथे ४५ मीटर उंच बुद्ध मूर्ती |
| महावीर जयंती | २१ एप्रिल | पालीताणा (गुज) | शत्रुंजय टेकडीवर ३,९५० जैन मंदिरे |
३. राज्य-विशिष्ट प्रमुख सण (मेळे समाविष्ट)
| राज्य | सण | महिना | युनेस्को/तथ्य |
|---|---|---|---|
| राजस्थान | पुष्कर उंट मेळा | नोव्हेंबर | ५०,००० उंट, आशियातील सर्वात मोठा पशु मेळा |
| गुजरात | रण उत्सव | डिसेंबर-फेब्रुवारी | पांढऱ्या वाळवंटातील तंबू शहर, ३,५०० तंबू |
| नागालँड | हॉर्नबिल महोत्सव | १-१० डिसेंबर | “सणांचा सण”, १७ आदिवासी गट |
| आसाम | बिहू (रोंगाली) | १४-१६ एप्रिल | १,०००+ बिहू नर्तकांनी विक्रम केला (२०२३) |
| केरळ | ओणम | ५-१७ सप्टेंबर २०२४ | अरणमुला बोट रेसमध्ये ४०० किलो पायसम |
| तमिळनाडू | पोंगल | १४-१७ जानेवारी | जल्लिकट्टू बैल ताब्यात ठेवण्याचा खेळ |
| पश्चिम बंगाल | दुर्गा पूजा | ३-१२ ऑक्टोबर २०२४ | युनेस्को अमूर्त वारसा (२०२१) |
| गोवा | कार्निवाल | १०-१३ फेब्रुवारी | पोर्तुगीज वारसा, किंग मोमो परेड |
| सिक्कीम | लोसार | १० फेब्रुवारी | तिबेटी नववर्ष, मुखवटे घातलेले चाम नृत्य |
| महाराष्ट्र | पंढरपूर वारी | जून-जुलै | विठोबा मंदिरापर्यंतचा ८०० वर्ष जुना २१-दिवसीय पायी प्रवास |
४. द्रुत-संदर्भ सारणी – सण आणि संबंधित प्रतीके
| सण | संबंधित वस्तू | राज्य विक्रम |
|---|---|---|
| दिवाळी | दिवा | २२.३ लाख दिवे (अयोध्या) |
| होळी | रंग | मथुरा येथे २०० टन जैविक रंग वापरले |
| दुर्गा पूजा | पांडाल | कोलकाता येथे ८० मीटर सर्वात उंच पांडाल |
| कुंभ मेळा | शाही स्नान | २४ कोटी तीर्थयात्री – प्रयाग २०१९ |
| पुष्कर मेळा | उंट | ५०,००० उंटांची देवाणघेवाण |
| छठ | सूप (बांबूची टोपली) | बिहारमध्ये १,००० किलो गोड पदार्थ अर्पण केला |
| ओणम | पूक्कलम | कोची येथे १२,००० चौरस फूट फुलांची चादर |
५. एक-ओळीत पुनरावलोकन तथ्ये
- भारतात ३ राष्ट्रीय सण आहेत – २६ जानेवारी, १५ ऑगस्ट, २ ऑक्टोबर.
- दुर्गा पूजा २०२१ मध्ये युनेस्को अमूर्त सांस्कृतिक वारसा म्हणून घोषित करण्यात आली.
- कुंभ मेळा २०१९ चा खर्च ₹४,२०० कोटी, युनेस्कोने मान्यता दिली.
- अयोध्या दीपोत्सव २०२३ गिनीज रेकॉर्डमध्ये दाखल – २२.३ लाख दिवे.
- नवरात्री गरबा वडोदरा येथे जागतिक विक्रम धारण करतो – ५६,००० नर्तक.
- सोनपूर मेळा (बिहार) आशियातील सर्वात मोठा पशु मेळा आहे.
- पुष्कर मेळा हा जगातील सर्वात मोठा उंट मेळा आहे.
- ख्रिसमस ताऱ्याची कोची २०२३ मधील उंची ४८ मीटर होती.
- होळा मोहल्ला हा आनंदपूर साहिब येथील शीख युद्धकौशल्याचा सण आहे.
- लोसार तिबेटी नववर्ष दर्शवतो; लडाख आणि सिक्कीममध्ये साजरा केला जातो.
- ईद-उल-फितर शव्वाल चंद्र दिसल्यानंतर साजरा केला जातो.
- गुड फ्रायडे इस्टर रविवारच्या आधीच्या शुक्रवारी येते.
- बिहू हा आसामचा कापणीचा सण आहे ज्याचे तीन प्रकार आहेत – रोंगाली, भोगाली, कोंगाली.
- पंढरपूर वारी हा महाराष्ट्रातील ८०० वर्ष जुना पायी तीर्थयात्रा प्रवास आहे.
- गणेश मूर्ती विसर्जन दरवर्षी मुंबईत ४५० टन कचरा निर्माण करते (बीएमसी डेटा).
६. सरावासाठी बहुपर्यायी प्रश्न
१५ बहुपर्यायी प्रश्न उत्तरांसह पाहण्यासाठी येथे क्लिक करा
१. दरवर्षी २६ जानेवारी रोजी कोणता सण साजरा केला जातो?
अ. स्वातंत्र्यदिन
ब. गणतंत्र दिन
क. गांधी जयंती
ड. संविधान दिन
उत्तर: ब
२. २६ जानेवारी रोजी सर्वात मोठी परेड कोठे भरते?
अ. इंडिया गेट
ब. लाल किल्ला
क. राजपथ (कर्तव्य पथ)
ड. राष्ट्रपती भवन
उत्तर: क
३. रमजानच्या उपवासाच्या समाप्तीचे प्रतीक कोणता सण आहे?
अ. ईद-उल-जुहा
ब. ईद-उल-फितर
क. मुहर्रम
ड. मिलाद-उन-नबी
उत्तर: ब
४. हॉर्नबिल महोत्सव कोणत्या राज्यात साजरा केला जातो?
अ. मेघालय
ब. मणिपूर
क. नागालँड
ड. मिझोराम
उत्तर: क
५. “लट्ठमार होळी” कोणत्या ठिकाणाशी संबंधित आहे?
अ. मथुरा
ब. बरसाना
क. वृंदावन
ड. गोकुळ
उत्तर: ब
६. २०२१ मध्ये युनेस्को अमूर्त सांस्कृतिक वारसा म्हणून कोणता सण नोंदवला गेला?
अ. ओणम
ब. दुर्गा पूजा
क. पोंगल
ड. बिहू
उत्तर: ब
७. दिवे पेटवण्याचा जागतिक विक्रम कोणत्या प्रसंगी नोंदवला गेला?
अ. अयोध्येतील दिवाळी
ब. वाराणसीतील देव दीपावली
क. तमिळनाडूतील कार्तिगाई
ड. प्रयागराज येथील कुंभ
उत्तर: अ
८. गुरू नानक जयंती कोणत्या महिन्यात साजरी केली जाते?
अ. कार्तिक
ब. चैत्र
क. वैशाख
ड. माघ
उत्तर: अ
९. कोणता मेळा आशियातील सर्वात मोठा उंट मेळा म्हणून ओळखला जातो?
अ. सोनपूर मेळा
ब. पुष्कर मेळा
क. कोलायत मेळा
ड. चंद्रभागा मेळा
उत्तर: ब
१०. “रावण पुतळा” जाळणे कोणत्या सणाचे वैशिष्ट्य आहे?
अ. दसरा
ब. दिवाळी
क. होळी
ड. जन्माष्टमी
उत्तर: अ
११. छठ पूजा प्रामुख्याने कोठे साजरी केली जाते?
अ. बिहार आणि पूर्व उत्तर प्रदेश
ब. पश्चिम बंगाल
क. केरळ
ड. गुजरात
उत्तर: अ
१२. ९-स्तरीय मानवी पिरॅमिड कोणत्या सणाशी संबंधित आहे?
अ. नवरात्री
ब. जन्माष्टमी
क. गणेश चतुर्थी
ड. पोंगल
उत्तर: ब
१३. २५ डिसेंबर रोजी कोणता ख्रिश्चन सण येतो?
अ. गुड फ्रायडे
ब. इस्टर
क. ख्रिसमस
ड. पेंटेकोस्ट
उत्तर: क
१४. “पंढरपूर वारी” कोणत्या धर्माशी संबंधित आहे?
अ. बौद्ध धर्म
ब. जैन धर्म
क. शीख धर्म
ड. हिंदू धर्म (वारकरी पंथ)
उत्तर: ड
१५. बैसाखी सण हे देखील चिन्हांकित करते
अ. गुरू नानकांचा जन्म
ब. खालसा पंथाची स्थापना
क. गुरू तेग बहादूर यांचे बलिदान
ड. गुरू हरगोबिंद यांची सुटका
उत्तर: ब
सारण्या आणि एक-ओळी तथ्ये दररोज पुनरावलोकन करा; बहुपर्यायी प्रश्न दोनदा सोडवा – रेल्वे सामान्य ज्ञान विभागात ९० % अचूकता हमी!
BETA
