भारतीय वास्तुकला
भारतीय वास्तुकला – रेल्वे सामान्य ज्ञान कॅप्सूल
“दगड कधीच खोटे बोलत नाही” – भारताची बांधलेली वारसा हा तिच्या संस्कृतीचा सर्वात विश्वासार्ह कालमान आहे. खाली प्रत्येक रेल्वे परीक्षेसाठी (एनटीपीसी, ग्रुप-डी, जेई, एएलपी, तंत्रज्ञ, आरपीएफ) एक एक-स्टॉप, परीक्षेसाठी तयार दस्तऐवज आहे.
१. कालमान आणि विकास
| टप्पा | अंदाजे युग | मुख्य साहित्य | विशिष्ट वैशिष्ट्ये | युनेस्को स्थळे (संख्या) |
|---|---|---|---|---|
| हडप्पा | २५००-१५०० इ.स.पू. | भाजलेली विटा, जिप्सम मोर्टार | ग्रीड शहर-योजना, ड्रेनेज, डॉकयार्ड | १ (धोलावीरा) |
| मौर्य | ३२२-१८५ इ.स.पू. | पॉलिश केलेला वाळूचा दगड, लाकूड | अशोकाचे स्तंभ, सिंह शीर्षके | ० |
| मौर्योत्तर | २०० इ.स.पू.-३०० इ.स. | विटा, दगड, स्टुको | खोदीव चैत्य, स्तूप | २ (सांची, महास्तूप) |
| गुप्त | ३२०-५५० इ.स. | वाळूचा दगड, लोखंडी डोवेल्स | नागर मंदिरे, भित्तिचित्रे | १ (अजिंठा) |
| मध्ययुगीन | ७००-१२०० इ.स. | दगड, मोर्टार | द्रविड, वेसरा, होयसळ | ३ (हंपी, पट्टदकल, खजुराहो) |
| दिल्ली सल्तनत | १२०६-१५२६ इ.स. | क्वार्टझाइट, चुना प्लास्टर | कमानी, घुमट, मिनार | ३ (कुतुब, हुमायून, अलाई दरवाजा) |
| मुघल | १५२६-१८५७ इ.स. | संगमरवर, लाल वाळूचा दगड | चार-बाग, पिएत्रा-दुरा, बल्बस घुमट | ४ (ताज, आग्रा किल्ला, फतेहपूर सिक्री, हुमायून) |
| औपनिवेशिक | १७५७-१९४७ इ.स. | स्टील, कास्ट आयर्न, इंडो-सरासेनिक | रेल्वे, छावण्या, व्हिक्टोरिया टर्मिनस | २ (सीएसटी, दार्जिलिंग) |
२. खोदीव आणि संरचनात्मक अद्भुत
| स्थळ | राजवंश / राजा | शतक | अद्वितीय तथ्य |
|---|---|---|---|
| अजिंठा लेणी | वाकाटक (हरिषेण) | दुसरे इ.स.पू. – सहावे इ.स. | २९ लेणी, परदेशी राजदूत असलेले एकमेव भारतीय भित्तिचित्र (पर्शियन दूतावास, लेणी १) |
| एलोरा कैलास | राष्ट्रकूट (कृष्ण I) | ७५६-७७३ इ.स. | जगातील सर्वात मोठी एकसंध शिल्प (वरपासून खोदलेला रथ) |
| एलिफंटा | कलचुरी | सहाव्या शतकाच्या मध्यात | ७-मीटर त्रिमूर्ती सदाशिव, महेशमूर्ती |
| बदामी लेणी-३ | चालुक्य पुलकेशी II | ५७८ इ.स. | संस्कृत-कन्नड लिपीतील पहिला वैष्णव लेणी शिलालेख |
| महाबळीपूरम | पल्लव नरसिंहवर्मन I | सातवे इ.स. | अर्जुनाची तपश्चर्या – सर्वात मोठे बास-रिलीफ (२७ × ९ मी) |
| मसरूर खडक मंदिर | अज्ञात राजपूत | आठवे इ.स. | हिमालयीन शिखर शैली, टोपणनाव “हिमाचल पिरॅमिड्स” |
३. मंदिर शैली – भारताच्या ३ प्रकार
| वैशिष्ट्य | नागर | द्रविड | वेसर |
|---|---|---|---|
| प्रदेश | इंडो-गंगेटिक, मध्य प्रदेश, ओडिशा | तमिळनाडू, आंध्र-कर्नाटक सीमा | दख्खन (चालुक्य, होयसळ) |
| शिखर | वक्ररेखीय, मधमाशीचे पोळे | पिरॅमिडल, मजल्येदार | मिश्रित: ताऱ्याच्या आकाराचा पाया, गोलाकार शिखर |
| गर्भगृह | एकल, थेट शिखराखाली | एकल, प्रचंड गोपुरम प्रवेशद्वार | मध्यभागी अनेक देवालये |
| उदाहरण | कंदारिया महादेव (खजुराहो) | बृहदीश्वर (तंजावूर) | होयसळेश्वर (हळेबीड) |
| उंचीचा विक्रम | ३५ मी (लिंगराज, भुवनेश्वर) | ६६ मी (राज-गोपुरम, श्रीरंगम) | — |
४. इस्लामी वास्तुकला – प्रमुख स्मारके
| स्मारक | बांधकाम कर्ता | वर्ष | प्रथम आणि विक्रम |
|---|---|---|---|
| कुव्वत-उल-इस्लाम मशीद | कुतब-उद-दीन ऐबक | ११९२ इ.स. | भारतातील पहिली मशीद; २७ हिंदू-जैन मंदिरांचा वापर |
| कुतुब मिनार | ऐबक (इल्तुतमिशने पूर्ण केले) | ११९९-१२३० | ७२.५ मी, ३७९ पायऱ्या, सर्वात उंच विटांचा मिनार |
| अलाई दरवाजा | अलाउद्दीन खिलजी | १३११ इ.स. | भारतातील इस्लामी कमानींसह पहिला खरा घुमट |
| गोल गुंबाज | बीजापूर (आदिल शाही) | १६५६ इ.स. | ४४ मी व्यासाचा घुमट, जगातील दुसरा सर्वात मोठा असमर्थित घुमट |
| जामा मशीद, दिल्ली | शहाजहाँ | १६५६ इ.स. | २५,००० प्रार्थक; खर्च रु. १० लाख (१६५० च्या किमती) |
| ताज महाल | शहाजहाँ | १६३२-५३ | ४२-एकर, २८ प्रकारचे मौल्यवान दगड; खर्च ~ रु. ३ कोटी (१६५३) |
| बीबी-का-मकबरा | औरंगजेब (मुलगा आजम शहा) | १६७८ इ.स. | “गरीब माणसाचा ताज”; केवळ मुख्यभागावर संगमरवर |
५. औपनिवेशिक आणि आधुनिक वारसा
| संरचना | शहर | वर्ष | वास्तुविशारद / शैली | रेल्वे संबंध |
|---|---|---|---|---|
| छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस | मुंबई | १८८८ | एफ. डब्ल्यू. स्टीव्हन्स – गॉथिक + इंडो-सरासेनिक | युनेस्को २००४; मध्य रेल्वेचे मुख्यालय |
| हावडा ब्रिज | कोलकाता | १९४३ | रेंडेल-पाल्मर-ट्रिटन – कॅंटिलिव्हर (रिवेट्स नाहीत) | तिसरे सर्वात व्यस्त रेल्वे-कम-रोड |
| व्हिक्टोरिया मेमोरियल | कोलकाता | १९२१ | विल्यम एमर्सन – इंडो-सरासेनिक | मकराण्याचा पांढरा संगमरवर (ताज सारखाच) |
| गेटवे ऑफ इंडिया | मुंबई | १९२४ | जॉर्ज विटेट – १६व्या शतकाची गुजराती शैली | शेवटच्या ब्रिटिश सैनिकांचा प्रस्थान २८ फेब्रुवारी १९४८ |
| राष्ट्रपती भवन | नवी दिल्ली | १९२९ | एडविन लुट्येन्स – शास्त्रीय + छत्र्या | ३४० खोल्या, २००,००० चौ. फूट |
६. युनेस्को जागतिक वारसा स्थळे (वास्तुशास्त्रीय) – भारत २०२४
एकूण ४२ – २७ सांस्कृतिक | ७ नैसर्गिक | ८ मिश्र
(रेल्वे परीक्षा अनेकदा “किती?” किंवा नवीनतम नोंद विचारतात)
| ≥३ स्थळे असलेला राज्य | नावे |
|---|---|
| महाराष्ट्र | अजिंठा, एलोरा, एलिफंटा, सीएसटी, व्हिक्टोरियन आणि आर्ट डेको एन्सेम्बल (५) |
| उत्तर प्रदेश | ताज, आग्रा किल्ला, फतेहपूर सिक्री (३) |
| राजस्थान | हिल-फोर्ट (६ किल्ले १ म्हणून मोजले जातात), जंतर-मंतर, केवलादेव (३) |
| कर्नाटक | पट्टदकल, हंपी, पश्चिम घाट (३) |
| दिल्ली | हुमायून, कुतुब, लाल किल्ला (३) |
नवीनतम २०२३: शांतिनिकेतन (पश्चिम बंगाल) – विश्व-भारती कॅम्पस, टागोर
७. झटपट एक-ओळी (शेवटच्या क्षणाची पुनरावृत्ती)
- स्तूप = बौद्ध अवशेष-टेकडी; अंड (घुमट), हर्मिका (कुंपण), छत्री (छत्री)
- सांची येथील तोरण प्रवेशद्वार – ४ सिंह-विरहित स्तंभ (फक्त बैल, सिंह, हत्ती)
- दशावतार मंदिर, देवगढ – पहिली पंचायतन योजना (५ देवालये)
- कैलास मंदिर, एलोरा – ३० लाख घन फूट खडक काढले, १८ वर्षे लागली
- होयसळ चिन्ह – सिंहाशी लढणारा साला; ताऱ्याच्या आकाराचे प्लॅटफॉर्म = एस्टेरिस्क योजना
- फतेहपूर सिक्री – बुलंद दरवाजा ५४ मी उंच, १५७६ मध्ये गुजरात विजयासाठी बांधले
- पिएत्रा-दुरा – अर्ध-मौल्यवान दगडांची इटालियन इनले; प्रथम ताजमध्ये वापरले
- विठ्ठल मंदिर, हंपी – ५६ संगीतमय स्तंभ सा-रे-गा-मा निर्माण करतात
- लोखंडी स्तंभ, दिल्ली – ७.२ मी, ६-टन, ९८% शुद्ध लोखंड, गंज नाही (गुप्त, चौथे इ.स.)
- सूर्य मंदिर, कोणार्क – १२ चाके = १२ महिने; प्रत्येक चाक ३ मी व्यासाचे, सूर्यघड्याळ म्हणून काम करते
- लिंगराज मंदिर – १५० मी परिसर, फक्त हिंदूंनाच गर्भगृहात प्रवेश
- गोलकोंडा किल्ला – फतेह दरवाज्यावर टाळ्या वाजवल्यास १ किमी दूर बाला हिसार येथे ऐकू येतात (ध्वनिक)
- बृहदीश्वर मंदिर – ८०-टन कलश ६६ मी शिखरावर; ६-किमी मातीच्या रांगेवर ओढले
- मकराणा संगमरवर – समान खाणीने ताज, व्हिक्टोरिया मेमोरियल, स्वामिनारायण अक्षरधाम यांना पुरवठा केला
- रेल्वे वास्तुकला दिन – १६ एप्रिल १८५३ (पहिली ट्रेन); सीएसटी ३४ वर्षांनी पूर्ण झाले
८. त्वरित आठवणीसाठी सारण्या
अ. सर्वात उंच आणि मोठे
| विक्रम | संरचना | उंची / आकार |
|---|---|---|
| सर्वात उंच मंदिर शिखर | बृहदीश्वर, तंजावूर | ६६ मी |
| सर्वात उंच विटांचा मिनार | कुतुब मिनार | ७२.५ मी |
| सर्वात मोठा घुमट (व्यास) | गोल गुंबाज, बीजापूर | ४४ मी |
| सर्वात मोठे एकसंध पुतळे | गोमटेश्वर, श्रवणबेलगोळा | १७.४ मी |
| सर्वात मोठे स्टेप-वेल | राणी-की-वाव, पाटण | ६४ × २० × २७ मी |
ब. दगड विशेष
| दगड | रंग | वापरले |
|---|---|---|
| लाल वाळूचा दगड | ठिपके असलेला (धोलपूर) | आग्रा किल्ला, जामा मशीद |
| पांढरा संगमरवर | मकराणा | ताज, व्हिक्टोरिया मेमोरियल |
| पिवळा संगमरवर | जैसलमेर | हवा महल (आतील भाग) |
| काळा बसाल्ट | दख्खन ट्रॅप | एलिफंटा, कान्हेरी लेणी |
| सोपस्टोन (क्लोराईट) | मऊ-हिरवा | होयसळ मंदिरे (बेळूर-हळेबीड) |
९. १५+ रेल्वे-स्तरीय बहुपर्यायी प्रश्न (उत्तरे <details> मध्ये)
प्र१. खालीलपैकी भारतातील सर्वात जुनी दगडी संरचना कोणती?
अ. सांची स्तूप
ब. अजिंठा लेणी १
क. कैलास मंदिर
ड. बृहदीश्वर मंदिर
उत्तर
अ. सांची स्तूप (तिसरे इ.स.पू., अशोकाचा गाभा)प्र२. लोथल (गुजरात) येथे सापडलेले डॉकयार्ड कोणत्या संस्कृतीशी संबंधित आहे?
अ. मौर्य
ब. हडप्पा
क. चोळ
ड. पांड्य
उत्तर
ब. हडप्पाप्र३. कोणते मंदिर त्याच्या ५६ संगीतमय स्तंभांसाठी प्रसिद्ध आहे?
अ. मीनाक्षी
ब. विठ्ठल
क. खजुराहो
ड. लिंगराज
उत्तर
ब. विठ्ठल, हंपीप्र४. दिल्लीतील लोखंडी स्तंभ मूळतः कोठे उभारण्यात आला होता –
अ. उदयगिरी (मध्य प्रदेश)
ब. मथुरा
क. प्रयाग
ड. सारनाथ
उत्तर
अ. उदयगिरी (विदिशा जवळ, मध्य प्रदेश)प्र५. भारतात “पिएत्रा-दुरा” इनले तंत्र कोणी सुरू केले?
अ. अकबर
ब. जहांगीर
क. शहाजहाँ
ड. औरंगजेब
उत्तर
क. शहाजहाँ (ताज महाल)प्र६. गुजरात मोहिमेच्या विजयाच्या स्मरणार्थ कोणते स्मारक बांधले गेले?
अ. बुलंद दरवाजा
ब. अलाई दरवाजा
क. हवा महल
ड. बड़ा इमामबाडा
उत्तर
अ. बुलंद दरवाजा (१५७६, फतेहपूर सिक्री)प्र७. भारतातील पहिली मशीद, कुव्वत-उल-इस्लाम, कोणत्या साहित्याचा वापर करून बांधली गेली?
अ. बौद्ध मठ
ब. हिंदू आणि जैन मंदिरे
क. मौर्य राजवाडा
ड. पर्शियन प्री-फॅब्रिकेटेड ब्लॉक्स
उत्तर
ब. २७ हिंदू-जैन मंदिरेप्र८. कोणत्या गुप्त कालीन मंदिरात पंचायतन मांडणी आहे?
अ. दशावतार, देवगढ
ब. कैलास, एलोरा
क. शोर, महाबळीपूरम
ड. मार्तंड, काश्मीर
उत्तर
अ. दशावतार मंदिर, देवगढप्र९. जुळवा:
(प) कंदारिया महादेव – (१) वेसरा
(क) होयसळेश्वर – (२) नागर
(र) बृहदीश्वर – (३) द्रविड
योग्य कोड निवडा:
अ. प-२, क-१, र-३
ब. प-१, क-२, र-३
क. प-३, क-१, र-२
ड. प-२, क-३, र-१
उत्तर
अ. प-२, क-१, र-३प्र१०. जगातील सर्वात मोठे एकसंध शिल्प कोठे आहे?
अ. अजिंठा
ब. एलोरा
क. एलिफंटा
ड. मसरूर
उत्तर
ब. कैलास मंदिर, एलोराप्र११. बीजापूरचा गोल गुंबाज कोणी बांधला?
अ. आदिल शहा I
ब. मुहम्मद आदिल शहा
क. इब्राहिम आदिल शहा II
ड. अली आदिल शहा I
उत्तर
ब. मुहम्मद आदिल शहा (१६५६)प्र१२. “अर्जुनाची तपश्चर्या” रिलीफ कोठे आहे?
अ. एलिफंटा
ब. महाबळीपूरम
क. बदामी
ड. ऐहोळे
उत्तर
ब. महाबळीपूरमप्र१३. खालीलपैकी कोणते नाही युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ?
अ. खजुराहो गट
ब. राणी-की-वाव
क. अकबरचा थडगा, सिकंदरा
ड. राजस्थानचे हिल फोर्ट्स
उत्तर
क. अकबरचा थडगा, सिकंदरा (अद्याप सूचीबद्ध नाही)प्र१४. सीएसटी मुंबई याला पूर्वी काय म्हणत होते?
अ. व्हिक्टोरिया टर्मिनस
ब. प्रिन्स ऑफ वेल्स टर्मिनस
क. जॉर्ज V टर्मिनस
ड. बोरी बंदर स्टेशन
उत्तर
अ. व्हिक्टोरिया टर्मिनस (१९९६ मध्ये नाव बदलले)प्र१५. कोणार्कचे सूर्य मंदिर कोणी बांधले?
अ. नरसिंहदेव I
ब. अनंतवर्मन चोडगंग
क. कपिलेंद्र देव
ड. प्रतापरुद्र
उत्तर
अ. पूर्वी गंगा राजा नरसिंहदेव I (१३वे इ.स.)प्र१६. ताज महाल आणि व्हिक्टोरिया मेमोरियल या दोन्हीसाठी कोणता दगड सामान्य होता?
अ. धोलपूर वाळूचा दगड
ब. मकराणा संगमरवर
क. जैसलमेर पिवळा
ड. पंजाल ट्रॅप
उत्तर
ब. मकराणा संगमरवरप्र१७. “एस्टेरिस्क” किंवा ताऱ्याच्या आकाराची योजना कोणत्या मंदिरांचे वैशिष्ट्य आहे?
अ. चोळ मंदिरे
ब. होयसळ मंदिरे
क. शुंग स्तूप
ड. पांड्य गोपुरम
उत्तर
ब. होयसळ मंदिरेप्र१८. कोणत्या स्थळाला अलीकडे (२०२३) युनेस्को टॅग मिळाले?
अ. धोलावीरा
ब. शांतिनिकेतन
क. कांची मंदिरे
ड. हिरेबेनकल खडक चित्रे
उत्तर
ब. शांतिनिकेतनपुनरावृत्ती करा → लक्षात ठेवा → पुनरुत्पादित करा.
दगड तुमचे रेल्वेच्या अंतिम मेरिट सूचीचे तिकिट लिहून देईल!
BETA
