१. ओलसर प्रदेश (वेटलँड) म्हणजे काय?

• पाण्याने कायमस्वरूपी किंवा हंगामी पूर्ण भिजलेला भूप्रदेश.
• यात समावेश: दलदली, चिखलाचे प्रदेश, पाणथळ जमीन, पीटभूमी, नदीमुखे, ज्वारीय मैदान, मॅंग्रोव्ह्ज, कोरल रीफ्स, भातशेतीचे शेत.
• “भूदृश्याचे मूत्रपिंड” – गाळ आणि पोषक द्रव्ये गाळणे.
• चौथी सर्वात मौल्यवान परिसंस्था (समुद्र, वन, गवताळ प्रदेशांनंतर).

२. रामसर करार – झटपट माहिती

३. भारत आणि रामसर – संख्या

• पहिले स्थळ – चिलिका सरोवर (ओडिशा) आणि केवलादेव राष्ट्रीय उद्यान (राजस्थान) – १९८१ (मान्यतापूर्वी).
• आशियातील सर्वात मोठे नेटवर्क – ८५ स्थळे (१५ एप्रिल २०२४ पर्यंत) १.३५ दशलक्ष हेक्टर क्षेत्र व्यापणारे.
• स्थळ संख्येनुसार अव्वल ३ राज्ये: तमिळनाडू (१४) > उत्तर प्रदेश (१०) > ओडिशा (६).

४. नवीनतम भर (२०२२-२४)

५. मेगा-टेबल: भारताची ८५ रामसर स्थळे (स्वल्प स्मरणासाठी निवडलेली ३५)

टीप: पूर्ण यादी १५ एप्रिल २०२४ पर्यंत https://rbsfcap.india.gov.in येथे अद्ययावत

६. रामसर टॅगसाठी निकष (कोणताही एक)

१. निकष १ – प्रातिनिधिक/अद्वितीय ओलसर प्रदेश प्रकार. २. निकष २ – >२०,००० जलपक्षी यांना आधार देते. ३. निकष ३ – कोणत्याही जल-पक्षी प्रजातीच्या १% लोकसंख्येला आधार देते. ४. निकष ४ – धोक्यात असलेल्या प्रजाती (IUCN रेड लिस्ट) यांना आधार देते. ५. निकष ५ – मासे अंडी देणे/प्रजनन साठी महत्त्वाचे. ६. निकष ६ – वनस्पती/प्राणी जीवनचक्र साठी महत्त्वाचे. ७. निकष ७ – स्थानिक प्रजाती किंवा पारिस्थितिक सेवांसाठी महत्त्वाचे.

७. मॉंत्रे रेकॉर्ड – रामसरची “रेड लिस्ट”

• पारिस्थितिक बदलांना सामोरे जाणारी स्थळे.
• भारतात २ आहेत – केवलादेव (१९९०) आणि लोकटक (१९९३).
• चिलिका १९९३ मध्ये यादीत होते पण पुनर्संचयनानंतर २००२ मध्ये काढून टाकण्यात आले.

८. भारत-विशिष्ट उपक्रम

• जलीय परिसंस्थांच्या संवर्धनासाठी राष्ट्रीय योजना (NPCA) – २०१३ (NLCP आणि NWCP विलीन करून).
• ओलसर प्रदेश (संरक्षण आणि व्यवस्थापन) नियम, २०१७ – २०१० चे नियम बदलले; प्रतिबंधित क्रिया: ओलसर प्रदेश नसलेल्या वापरासाठी रूपांतर, घन कचरा डंपिंग, अतिक्रमण.
• ओलसर प्रदेश यादी – २,३१,१९५ ओलसर प्रदेश ISRO २०२२ द्वारे मॅप केले.
• अमृत धरोहर योजना – अर्थसंकल्प २०२३-२४ – रामसर स्थळांच्या शाश्वत वापरासाठी ३-वर्षीय योजना.

९. झटपट एक-ओळी (रिव्हिजन कॅप्स्यूल)

• जागतिक ओलसर प्रदेश दिन – २ फेब्रुवारी (१९७१ रामसर स्वाक्षरी).
• भारताचे पहिले रामसर – चिलिका आणि केवलादेव (१९८१).
• सर्वात मोठे रामसर स्थळ – सुंदरबन (४,२३० चौ.किमी).
• सर्वात लहान रामसर स्थळ – रेणुका सरोवर (०.२ चौ.किमी).
• मणिपूरमधील एकमेव रामसर – लोकटक.
• भारतातील मॉंत्रे रेकॉर्ड स्थळे – केवलादेव, लोकटक.
• सर्वाधिक रामसर स्थळे असलेले राज्य – तमिळनाडू (१४).
• उच्च-उंचीचे रामसर – त्सोमोरिरी (४,५९५ मीटर).
• क्रेटर सरोवर रामसर – लोनार (महाराष्ट्र).
• जुळी सरोवरे रामसर – सुरिनसर-मानसर (जम्मू आणि काश्मीर).
• रामसर टॅग कायदेशीर संरक्षित दर्जा आणत नाही – फक्त आंतरराष्ट्रीय मान्यता.
• रामसर सचिवालय IUCN द्वारा आयोजित – ग्लॅंड, स्वित्झर्लंड.
• थीम २०२४ – “ओलसर प्रदेश आणि मानवी कल्याण”.

१०. सराव बहुपर्यायी प्रश्न (रेल्वे परीक्षा पद्धत)

रिव्हाईज करा → रिहर्स करा → परीक्षेत धमाल करा!