वायु गुणवत्ता
वायु गुणवत्ता – रेल्वे परीक्षांसाठी सामान्य जागरूकता कॅप्सूल
1. “वायु गुणवत्ता” म्हणजे काय?
- व्याख्या: हवा किती स्वच्छ किंवा प्रदूषित आहे याचे मापन, वायु गुणवत्ता निर्देशांक (एक्यूआय) द्वारे व्यक्त केले जाते.
- एक्यूआय श्रेणी: ०–५०० (कमी मूल्य चांगले).
- प्राथमिक प्रदूषक: PM2.5, PM10, NO₂, SO₂, CO, O₃, NH₃, Pb.
2. जागतिक आणि भारतीय वायु गुणवत्तेचा स्नॅपशॉट
| आकडेवारी | आकृती | वर्ष | स्रोत |
|---|---|---|---|
| WHO नुसार वायु प्रदूषणामुळे जागतिक मृत्यू | ७ दशलक्ष/वर्ष | २०२२ | WHO |
| वायु प्रदूषणाशी संबंधित भारतीय मृत्यू | २.३ दशलक्ष/वर्ष | २०२१ | Lancet |
| आर्थिक नुकसान (% of GDP) – भारत | १.३६ % | २०१९ | World Bank |
| जगातील सर्वात प्रदूषित शहर (PM2.5) | बेगुसराई, बिहार (११८ µg/m³ वार्षिक सरासरी) | २०२३ | IQAir |
| भारताची सरासरी PM2.5 | ५८.१ µg/m³ (WHO मर्यादा = ५ µg/m³) | २०२३ | CPCB |
3. वायु गुणवत्ता निर्देशांक (भारत) – CPCB 6-श्रेणी प्रमाण
| एक्यूआय श्रेणी | श्रेणी | आरोग्यावर परिणाम | रंग संकेत |
|---|---|---|---|
| ०–५० | चांगले | किमान | हिरवा |
| ५१–१०० | समाधानकारक | लहान श्वासाची त्रास | फिका हिरवा |
| १०१–२०० | मध्यम | श्वसनाची लक्षणे | पिवळा |
| २०१–३०० | खराब | प्रत्येकाला परिणाम जाणवू शकतात | नारिंगी |
| ३०१–४०० | अतिशय खराब | आरोग्य सतर्कता | लाल |
| ४०१–५०० | गंभीर | आणीबाणी | तपकिरी |
4. महत्त्वाच्या तारखा आणि वळणे
| तारीख | घटना |
|---|---|
| ५ जून १९७२ | पहिला जागतिक पर्यावरण दिन (स्टॉकहोम) |
| ४ डिसेंबर १९८२ | सर्वोच्च न्यायालयाच्या आदेशाने दिल्ली सीएनजी सार्वजनिक वाहतुकीकडे वळते |
| १९९७ | भारत स्टेज (बीएस) उत्सर्जन मानदंड सुरू |
| १ एप्रिल २०२० | बीएस-VI इंधन (१० ppm सल्फर) कडे संपूर्ण भारतात उडी |
| २०१९ | राष्ट्रीय स्वच्छ वायु कार्यक्रम (एनसीएपी) सुरू – २०२४ पर्यंत २०-३० % PM2.5 कमी करण्याचे लक्ष्य |
| २०२१ | वायु गुणवत्ता व्यवस्थापन आयोग (सीएक्यूएम) ला अध्यादेशाद्वारे वैधानिक दर्जा |
| २०२३ | WHO जागतिक वायु गुणवत्ता मार्गदर्शक तत्त्वे दुरुस्त करते (PM2.5 वार्षिक मर्यादा ५ µg/m³) |
5. संस्था आणि प्रदूषक एका दृष्टीक्षेपात
| संस्था | मुख्यालय | भूमिका |
|---|---|---|
| CPCB | दिल्ली | राष्ट्रीय वायु गुणवत्ता निरीक्षण, एक्यूआय बुलेटिन |
| SAFAR | दिल्ली + ४ महानगरे | रिअल-टाइम १-किमी रिझोल्यूशन अंदाज |
| CAQM | दिल्ली-एनसीआर | धूळ नियंत्रण, GRAP अंमलबजावणी |
| TERI | दिल्ली | संशोधन, स्रोत-विभाजन |
| प्रदूषक | प्रमुख स्रोत | मानक (µg/m³) भारत |
|---|---|---|
| PM2.5 | डिझेल, कोळसा, पेंढा | ४० (वार्षिक) |
| PM10 | रस्त्याची धूळ, बांधकाम | ६० (वार्षिक) |
| NO₂ | वाहने, विद्युत केंद्रे | ४० (वार्षिक) |
| O₃ | दुय्यम, सूर्यप्रकाश प्रतिक्रिया | १०० (८-तास सरासरी) |
6. GRAP – ग्रेडेड रिस्पॉन्स एक्शन प्लॅन (दिल्ली-एनसीआर)
| स्टेज | एक्यूआय | कृती उदाहरण |
|---|---|---|
| I | २०१–३०० | कचरा जाळणे थांबवा, यांत्रिक झाडू |
| II | ३०१–४०० | डिझेल जनरेटरवर बंदी, पार्किंग शुल्क वाढवा |
| III | ४०१–५०० | ऑड-इव्हन वाहतूक, विटांची भट्टी बंद |
| IV | >५०० | ट्रक्सवर प्रवेश बंदी, ५० % घरातून काम |
7. द्रुत-संदर्भ सारण्या
सारणी-१: शीर्ष-५ प्रदूषित भारतीय शहरे (वार्षिक PM2.5, २०२३)
| क्रमांक | शहर | PM2.5 (µg/m³) |
|---|---|---|
| १ | बेगुसराई | ११८ |
| २ | गुवाहाटी | १०५ |
| ३ | दिल्ली | ८९ |
| ४ | फरीदाबाद | ८७ |
| ५ | नोएडा | ८५ |
सारणी-२: प्रमुख जागतिक वायु करार
| करार | वर्ष | फोकस |
|---|---|---|
| जिनीव्हा करार (LRTAP) | १९७९ | सीमापार वायु प्रदूषण |
| क्योटो करार | १९९७ | GHG कमी करणे |
| पॅरिस करार | २०१५ | हवामान आणि वायु गुणवत्तेसाठी सह-लाभ |
8. एक-ओळीत पुनरावलोकन बुलेट्स
- १ µg = ०.००१ mg – एकक रूपांतरण लक्षात ठेवा.
- SAFAR = सिस्टीम ऑफ एअर क्वालिटी अँड वेदर फोरकास्टिंग अँड रिसर्च – MoES द्वारे सुरू.
- EPCA = एन्व्हायरनमेंट पॉल्युशन (प्रिव्हेन्शन अँड कंट्रोल) अथॉरिटी – २०२१ मध्ये CAQM ने बदलले.
- ग्रीन वॉर रूम – दिल्ली सरकारचे २४×७ वायु कृती नियंत्रण केंद्र.
- BS-VI ने BS-IV च्या तुलनेत NOx ६८ % आणि PM ८२ % कमी केले.
- वर्ल्ड एअर क्वालिटी रिपोर्ट २०२३ IQAir, स्विस एजन्सी द्वारे प्रकाशित.
- स्मॉग टॉवर कनॉट प्लेस (दिल्ली) येथे – २४ मी उंच, क्षमता १००० m³/s (प्रायोगिक).
- COP-26 (२०२१) – भारताने २०७० पर्यंत निव्वळ शून्य उत्सर्जनाचे वचन दिले, दीर्घकालीन वायु गुणवत्तेवर परिणाम.
- “Red Light On, Gaadi Off” मोहीम – दिल्लीतील ट्रॅफिक सिग्नल इडलिंग मोहीम.
- पराळी (पेंढा) जाळणे दिल्लीच्या हिवाळ्यातील PM2.5 शिखराच्या ~४० % योगदान देते.
१५+ रेल्वे-शैली MCQs (उत्तरांसह)
MCQs विस्तृत करण्यासाठी क्लिक करा
-
२०२३ मध्ये कोणत्या भारतीय शहराने सर्वोच्च वार्षिक PM2.5 पातळी नोंदवली?
- A. दिल्ली
- B. बेगुसराई
- C. मुंबई
- D. कोलकाता
उत्तर: B
-
राष्ट्रीय स्वच्छ वायु कार्यक्रम (NCAP) २०२४ पर्यंत PM2.5 आणि PM10 पातळी __ % ने कमी करण्याचे लक्ष्य ठेवते.
- A. १०–२०
- B. २०–३०
- C. ३०–४०
- D. ४०–५०
उत्तर: B
-
भारतीय NAAQS अंतर्गत PM2.5 ची परवानगीयोग्य वार्षिक मर्यादा (µg/m³) किती आहे?
- A. ५
- B. १०
- C. ४०
- D. ६०
उत्तर: C
-
भारत स्टेज VI उत्सर्जन मानदंड संपूर्ण देशात कधी लागू करण्यात आले?
- A. १ एप्रिल २०१७
- B. १ एप्रिल २०१८
- C. १ एप्रिल २०२०
- D. १ एप्रिल २०२२
उत्तर: C
-
“गंभीर” एक्यूआय श्रेणी कोणता रंग संकेत दर्शवते?
- A. लाल
- B. नारिंगी
- C. तपकिरी
- D. जांभळा
उत्तर: C
-
वायु गुणवत्ता व्यवस्थापन आयोग (CAQM) ला कोणत्या मंत्रालयाखाली वैधानिक दर्जा आहे?
- A. MoEFCC
- B. MoHUA
- C. MoPNG
- D. MoRTH
उत्तर: A
-
SAFAR प्रणाली कोण चालवते?
- A. CPCB
- B. IMD
- C. MoES
- D. NITI Aayog
उत्तर: C
-
जमिनीवर ओझोन निर्मितीसाठी कोणता प्रदूषक प्रामुख्याने जबाबदार आहे?
- A. SO₂
- B. NOx & VOCs
- C. CO
- D. NH₃
उत्तर: B
-
जागतिक पर्यावरण दिन दरवर्षी कधी साजरा केला जातो?
- A. ५ जून
- B. २२ एप्रिल
- C. २ ऑक्टोबर
- D. १६ सप्टेंबर
उत्तर: A
-
दिल्लीचा पहिला स्मॉग टॉवर कोठे उद्घाटित करण्यात आला?
- A. इंडिया गेट
- B. आनंद विहार
- C. कनॉट प्लेस
- D. पंजाबी बाग
उत्तर: C
-
GRAP कोणत्या प्रदेशात अंमलात आणला जातो?
- A. मुंबई-पुणे
- B. दिल्ली-एनसीआर
- C. कोलकाता-हावडा
- D. चेन्नई-बेंगळुरू
उत्तर: B
-
BS-VI मानदंडांनुसार कोणत्या इंधनात सल्फरचे प्रमाण सर्वात कमी आहे?
- A. ५० ppm
- B. १० ppm
- C. ५०० ppm
- D. ३५० ppm
उत्तर: B
-
WHO २०२१ अहवालानुसार, जागतिक वायु-प्रदूषणामुळे होणाऱ्या मृत्यूंपैकी किती % भारतात होतात?
- A. ~१५ %
- B. ~२५ %
- C. ~३३ %
- D. ~५० %
उत्तर: C
-
खालीलपैकी कोणता भारताच्या एक्यूआय मधील निकष प्रदूषक नाही?
- A. Pb
- B. Benzene
- C. NO₂
- D. CO
उत्तर: B
-
पेंढा जाळणे कोणत्या महिन्यांत सर्वात जास्त प्रमाणात होते?
- A. मार्च–एप्रिल
- B. जून–जुलै
- C. ऑक्टोबर–नोव्हेंबर
- D. डिसेंबर–जानेवारी
उत्तर: C
-
२०२३ च्या WHO मार्गदर्शक तत्त्वांनी वार्षिक PM2.5 मर्यादा कितीवर कडक केली?
- A. १५ µg/m³
- B. १० µg/m³
- C. ५ µg/m³
- D. २५ µg/m³
उत्तर: C
-
भारताचा पहिला “ग्रीन वॉर रूम” कोणी स्थापन केला?
- A. महाराष्ट्र शासन
- B. दिल्ली शासन
- C. उत्तर प्रदेश शासन
- D. हरियाणा शासन
उत्तर: B
-
“वर्ल्ड एअर क्वालिटी रिपोर्ट” वार्षिक कोणती संस्था प्रकाशित करते?
- A. UNEP
- B. IQAir
- C. NASA
- D. WHO
उत्तर: B
शेवटच्या क्षणाची चीट शीट:
- एक्यूआय ०–५० → हिरवा → चांगले
- PM2.5 भारतीय मर्यादा = ४० µg/m³; WHO २०२३ मर्यादा = ५ µg/m³
- BS-VI = १० ppm सल्फर; BS-IV = ५० ppm
- NCAP लक्ष्य = २०२४ पर्यंत २०–३० % घट (२०१७ बेसलाइनच्या तुलनेत)
- CAQM ने २०२१ मध्ये EPCA ची जागा घेतली
- SAFAR = MoES; CPCB = MoEFCC
- पेंढा जाळण्याचा कालावधी = ऑक्टो–नोव्हें
- स्मॉग टॉवर उंची = २४ मी (कनॉट प्लेस, दिल्ली)
तुमच्या रेल्वे परीक्षांसाठी शुभेच्छा – सहज श्वास घ्या, उच्च गुण मिळवा!
BETA
