এজন মানুহ বায়ু অবিহনে জীয়াই থাকিব পাৰেনে? আমি দিনটোত দুবাৰ-তিনিবাৰ আহাৰ খাওঁ আৰু সঘনাই পানী খাওঁ, কিন্তু প্ৰতি কেইছেকেণ্ডমানৰ মূৰে মূৰে উশাহ-নিশাহ লওঁ। সকলো জীৱৰ বাচি থকাৰ বাবে বায়ু অপৰিহাৰ্য। মানুহৰ দৰে কিছুমান জীৱ কিছু সময়ৰ বাবে আহাৰ আৰু পানী অবিহনে জীয়াই থাকিব পাৰে, কিন্তু বায়ু নুশুঙাকৈ কেইমিনিটমানো জীয়াই থাকিব নোৱাৰে। ইয়েই দেখুৱায় যে আমি কিয় বায়ুমণ্ডলক অধিক বিশদভাৱে বুজিব লাগে। বায়ুমণ্ডল বিভিন্ন গেছৰ এটা মিশ্ৰণ আৰু ই পৃথিৱীক চাৰিওফালে আৱৰি আছে। ইত মানুহ আৰু প্ৰাণীৰ বাবে অক্সিজেন আৰু গছ-গছনিৰ বাবে কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডৰ দৰে জীৱনদায়ী গেছ ধাৰণ কৰে। বায়ু পৃথিৱীৰ ভৰৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ আৰু বায়ুমণ্ডলৰ মুঠ ভৰৰ ৯৯ শতাংশ পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ পৰা $32 \mathrm{~km}$ উচ্চতালৈকে সীমাবদ্ধ। বায়ু বৰণহীন আৰু গোন্ধহীন আৰু যেতিয়া বতাহ হৈ বলে তেতিয়াহে ইয়াক অনুভৱ কৰিব পাৰি।

আপুনি কল্পনা কৰিব পাৰেনে যে বায়ুমণ্ডলত অ’জন নাথাকিলে আমাৰ কি হ’ব?

বায়ুমণ্ডলৰ গঠন

বায়ুমণ্ডল গেছ, জলীয় বাষ্প আৰু ধূলিকণাৰে গঠিত। বায়ুমণ্ডলৰ ওপৰৰ স্তৰবোৰত গেছৰ অনুপাত এনেদৰে সলনি হয় যে $120 \mathrm{~km}$ উচ্চতাত অক্সিজেন প্ৰায় নগণ্য পৰিমাণত হ’ব। একেদৰে, কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড আৰু জলীয় বাষ্প কেৱল পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ পৰা $90 \mathrm{~km}$ লৈকে পোৱা যায়।

গেছ

বতৰ বিজ্ঞানৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ গেছ কাৰণ ই সূৰ্যৰ পৰা অহা বিকিৰণৰ বাবে স্বচ্ছ, কিন্তু পৃথিৱীৰ পৰা ওলোৱা ভূ-বিকিৰণৰ বাবে অস্বচ্ছ। ই ভূ-বিকিৰণৰ এক অংশ শোষণ কৰে আৰু ইয়াৰ কিছু অংশ পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠলৈ উভতি প্ৰতিফলিত কৰে। গ্ৰীনহাউছ প্ৰভাৱৰ বাবে ইয়েই বহুলাংশে দায়ী। অন্যান্য গেছৰ পৰিমাণ স্থিৰ, কিন্তু গত কেইটামান দশকত কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পাইছে, প্ৰধানকৈ জীবাশ্ম ইন্ধনৰ দহনৰ বাবে। ইয়েও বায়ুৰ উষ্ণতা বৃদ্ধি কৰিছে। অ’জন বায়ুমণ্ডলৰ আন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান যি পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ পৰা ১০ কি.মি.ৰ পৰা $50 \mathrm{~km}$ লৈকে পোৱা যায় আৰু ই এটা ফিল্টাৰৰ দৰে কাম কৰি সূৰ্যৰ পৰা অহা অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি শোষণ কৰে আৰু সেইবোৰ পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠত পোৱাত বাধা দিয়ে।

জলীয় বাষ্প

জলীয় বাষ্পও বায়ুমণ্ডলৰ এক পৰিৱৰ্তনশীল গেছ, যি উচ্চতাৰ লগে লগে হ্ৰাস পায়। উষ্ণ আৰু আৰ্দ্ৰ বিষুবীয় অঞ্চলত, ই বায়ুৰ আয়তনৰ চাৰি শতাংশ হ’ব পাৰে, আনহাতে মৰুভূমি আৰু মেৰু অঞ্চলৰ শুকান আৰু ঠাণ্ডা এলেকাত, ই বায়ুৰ এক শতাংশতকৈও কম হ’ব পাৰে। জলীয় বাষ্পও বিষুৱৰেখাৰ পৰা মেৰুলৈ হ্ৰাস পায়। ই সূৰ্যৰ পৰা অহা সৌৰশক্তিৰো কিছু অংশ শোষণ কৰে আৰু পৃথিৱীৰ বিকিৰিত তাপ সংৰক্ষণ কৰে। এইদৰে ই কম্বলৰ দৰে কাম কৰি পৃথিৱীক নাতিশীতোষ্ণ হ’বলৈ দিয়ে, অতি ঠাণ্ডা বা অতি গৰম নহ’বলৈ। জলীয় বাষ্পই বায়ুত স্থিৰতা আৰু অস্থিৰতাৰ বাবেও অৰিহণা যোগায়।

ধূলিকণা

বায়ুমণ্ডলৰ সৰু কঠিন কণিকাবোৰ ৰাখিবলৈ যথেষ্ট ক্ষমতা আছে, যিবোৰ বিভিন্ন উৎসৰ পৰা উদ্ভৱ হ’ব পাৰে আৰু ইয়াত সাগৰৰ লৱণ, সূক্ষ্ম মাটি, ধোঁৱা-ক’লা, ছাই, ৰেণু, ধূলি আৰু উল্কাৰ বিভক্ত কণিকা অন্তৰ্ভুক্ত থাকে। ধূলিকণাবোৰ সাধাৰণতে বায়ুমণ্ডলৰ তলৰ স্তৰবোৰত কেন্দ্ৰীভূত হৈ থাকে; তথাপিও, সংবহনীয় বায়ু প্ৰবাহে সেইবোৰ বহু ওপৰলৈ কঢ়িয়াই নিব পাৰে। ধূলিকণাৰ উচ্চতৰ ঘনত্ব উপ-বিষুবীয় আৰু নাতিশীতোষ্ণ অঞ্চলত পোৱা যায়, বিষুবীয় আৰু মেৰু অঞ্চলতকৈ শুকান বতাহৰ বাবে। ধূলি আৰু লৱণ কণিকাই হাইগ্ৰস্কপিক নিউক্লিয়াছ হিচাপে কাম কৰে যাৰ চাৰিওফালে জলীয় বাষ্প ঘনীভূত হৈ ডাৱৰ সৃষ্টি কৰে।

বায়ুমণ্ডলৰ গাঁথনি

বায়ুমণ্ডল বিভিন্ন ঘনত্ব আৰু উষ্ণতাৰ বিভিন্ন স্তৰেৰে গঠিত। ঘনত্ব পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ ওচৰত আটাইতকৈ বেছি আৰু উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে হ্ৰাস পায়। উষ্ণতাৰ অৱস্থাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বায়ুমণ্ডলৰ স্তম্ভটোক পাঁচটা ভিন্ন স্তৰত ভাগ কৰা হৈছে। সেইবোৰ হ’ল: ট্ৰপ’স্ফিয়াৰ, ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ, মেছ’স্ফিয়াৰ, থাৰ্ম’স্ফিয়াৰ আৰু এক্স’স্ফিয়াৰ।

ট্ৰপ’স্ফিয়াৰ হৈছে বায়ুমণ্ডলৰ আটাইতকৈ তলৰ স্তৰ। ইয়াৰ গড় উচ্চতা $13 \mathrm{~km}$ আৰু প্ৰায় $8 \mathrm{~km}$ উচ্চতালৈকে মেৰুত আৰু বিষুবীয় অঞ্চলত প্ৰায় $18 \mathrm{~km}$ লৈকে বিস্তৃত হৈ আছে। ট্ৰপ’স্ফিয়াৰৰ ডাঠ বিষুবীয় অঞ্চলত আটাইতকৈ বেছি কাৰণ শক্তিশালী সংবহনীয় সোঁতে তাপ বহু ওপৰলৈ কঢ়িয়াই নিয়ে। এই স্তৰত ধূলিকণা আৰু জলীয় বাষ্প থাকে। জলবায়ু আৰু বতৰৰ সকলো পৰিৱৰ্তন এই স্তৰত সংঘটিত হয়। এই স্তৰত উষ্ণতা প্ৰতি $165 \mathrm{~m}$ উচ্চতাৰ বাবে $1 \mathrm{C}$ হাৰত হ্ৰাস পায়। সকলো জৈৱিক ক্ৰিয়াৰ বাবে এইটোৱেই আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্তৰ।

ট্ৰপ’স্ফিয়াৰক ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰৰ পৰা পৃথক কৰা অঞ্চলটোক ট্ৰপ’পজ বুলি কোৱা হয়। ট্ৰপ’পজত বায়ুৰ উষ্ণতা বিষুবীয় অঞ্চলত প্ৰায় মাইনাছ $80^{\circ} \mathrm{C}$ আৰু মেৰুত প্ৰায় মাইনাছ $45^{\circ} \mathrm{C}$। ইয়াত উষ্ণতা প্ৰায় স্থিৰ, আৰু সেয়েহে ইয়াক ট্ৰপ’পজ বুলি কোৱা হয়। ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ ট্ৰপ’পজৰ ওপৰত পোৱা যায় আৰু $50 \mathrm{~km}$ উচ্চতালৈকে বিস্তৃত হৈ আছে। ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য হ’ল যে ই অ’জন স্তৰ ধাৰণ কৰে। এই স্তৰই অতিবেঙুনীয়া বিকিৰণ শোষণ কৰে আৰু পৃথিৱীৰ জীৱক শক্তিবোৰৰ তীব্ৰ, ক্ষতিকাৰক ৰূপৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।

মেছ’স্ফিয়াৰ ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰৰ ওপৰত অৱস্থিত, যি $80 \mathrm{~km}$ উচ্চতালৈকে বিস্তৃত হৈ আছে। এই স্তৰত, আকৌ এবাৰ, উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে উষ্ণতা হ্ৰাস পাবলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু $80 \mathrm{~km}$ উচ্চতাত মাইনাছ $100 \mathrm{C}$ লৈকে পোৱা যায়। মেছ’স্ফিয়াৰৰ ওপৰৰ সীমাক মেছ’পজ বুলি কোৱা হয়। আয়ন’স্ফিয়াৰ মেছ’পজৰ ওপৰত ৮০ আৰু ৪০০ $\mathrm{km}$ৰ মাজত অৱস্থিত। ইত বৈদ্যুতিকভাৱে আহিত কণিকা থাকে যাক আয়ন বুলি কোৱা হয়, আৰু সেয়েহে ইয়াক আয়ন’স্ফিয়াৰ বুলি কোৱা হয়। পৃথিৱীৰ পৰা প্ৰেৰণ কৰা ৰেডিঅ’ তৰংগবোৰ এই স্তৰৰ দ্বাৰা পৃথিৱীলৈ উভতি প্ৰতিফলিত হয়। ইয়াত উষ্ণতা উচ্চতাৰ লগে লগে বৃদ্ধি পাবলৈ আৰম্ভ কৰে। থাৰ্ম’স্ফিয়াৰৰ ওপৰত থকা বায়ুমণ্ডলৰ আটাইতকৈ ওপৰৰ স্তৰটো

চিত্ৰ ৭.১ : বায়ুমণ্ডলৰ গাঁথনি এক্স’স্ফিয়াৰ বুলি জনা যায়। এইটোৱেই আটাইতকৈ ওপৰৰ স্তৰ কিন্তু ইয়াৰ বিষয়ে খুব কম জনা যায়। যি সামগ্ৰীবোৰ আছে, সেইবোৰ এই স্তৰত অতিৰিক্ত পাতল, আৰু ই ক্ৰমে বাহ্যিক মহাকাশত মিলি যায়। যদিও বায়ুমণ্ডলৰ সকলো স্তৰেই আমাক প্ৰভাৱিত কৰিব লাগে, ভূগোলবিদসকলে বায়ুমণ্ডলৰ প্ৰথম দুটা স্তৰৰ সৈতে জড়িত।

বতৰ আৰু জলবায়ুৰ উপাদান

বায়ুমণ্ডলৰ মুখ্য উপাদানবোৰ যি সলনি হ’বলৈ আৰু যিয়ে পৃথিৱীত মানৱ জীৱনক প্ৰভাৱিত কৰে সেইবোৰ হ’ল উষ্ণতা, চাপ, বতাহ, আৰ্দ্ৰতা, ডাৱৰ আৰু বৰষুণ। এই উপাদানবোৰ অধ্যায় ৮, ৯ আৰু ১০ত বিশদভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে।

অনুশীলনী

১. বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন।

(i) তলৰ কোনটো গেছে বায়ুমণ্ডলৰ বেছিভাগ অংশ গঠন কৰে?
(ক) অক্সিজেন
(গ) আৰ্গন
(খ) নাইট্ৰজেন
(ঘ) কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড

(ii) মানুহৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ বায়ুমণ্ডলীয় স্তৰ হ’ল:
(ক) ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ
(গ) ট্ৰপ’স্ফিয়াৰ
(খ) মেছ’স্ফিয়াৰ
(ঘ) আয়ন’স্ফিয়াৰ

(iii) সাগৰৰ লৱণ, ৰেণু, ছাই, ধোঁৱা-ক’লা, সূক্ষ্ম মাটি - এইবোৰৰ সৈতে জড়িত:
(ক) গেছ
(গ) জলীয় বাষ্প
(খ) ধূলিকণা
(ঘ) উল্কা

(iv) বায়ুমণ্ডলৰ কিমান উচ্চতাত অক্সিজেন গেছ নগণ্য পৰিমাণত থাকে:
(ক) $90 \mathrm{~km}$
(গ) $100 \mathrm{~km}$
(খ) $120 \mathrm{~km}$
(ঘ) $150 \mathrm{~km}$

(v) তলৰ কোনটো গেছ সূৰ্যৰ পৰা অহা বিকিৰণৰ বাবে স্বচ্ছ আৰু পৃথিৱীৰ পৰা ওলোৱা ভূ-বিকিৰণৰ বাবে অস্বচ্ছ?
(ক) অক্সিজেন
(গ) হিলিয়াম
(খ) নাইট্ৰজেন
(ঘ) কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড

২. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ প্ৰায় ৩০ শব্দত দিয়ক।

(i) বায়ুমণ্ডল বুলিলে আপুনি কি বুজে?

(ii) বতৰ আৰু জলবায়ুৰ উপাদানবোৰ কি কি?

(iii) বায়ুমণ্ডলৰ গঠন বৰ্ণনা কৰক।

(iv) বায়ুমণ্ডলৰ সকলো স্তৰৰ ভিতৰত কিয় ট্ৰপ’স্ফিয়াৰেই আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ?

৩. তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ প্ৰায় ১৫০ শব্দত দিয়ক।

(i) বায়ুমণ্ডলৰ গঠন বৰ্ণনা কৰক।

(ii) বায়ুমণ্ডলৰ গাঁথনিৰ বাবে এটা উপযুক্ত চিত্ৰ আঁকি ইয়াক নামাংকিত কৰি বৰ্ণনা কৰক।