তোমালোকে আগৰ শ্ৰেণীবোৰত অধ্যয়ন কৰা পাচন, ৰক্ত সঞ্চালন আৰু শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ প্ৰক্ৰিয়াবোৰ মনত পেলাব পাৰানে? এই প্ৰক্ৰিয়াবোৰ প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ বাচি থকাৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয়। তুমি উদ্ভিদৰ প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াৰ বিষয়েও শিকিছা। প্ৰজাতি এটাৰ ধাৰাবাহিকতা ৰক্ষাৰ বাবে প্ৰজনন অতি প্ৰয়োজনীয়। কল্পনা কৰা চোৱা যদি জীৱবোৰে প্ৰজনন নকৰিলেহেঁতেন তেন্তে কি হ’লহেঁতেন? তুমি বুজিব পাৰিবা যে প্ৰজনন অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ ই একে ধৰণৰ ব্যক্তিৰ ধাৰাবাহিকতা, প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্ম ৰক্ষা কৰে।

তুমি আগৰ শ্ৰেণীত উদ্ভিদৰ প্ৰজননৰ বিষয়ে শিকিছা। এই অধ্যায়ত, আমি প্ৰাণীৰ দেহত কেনেকৈ প্ৰজনন সংঘটিত হয় সেই বিষয়ে শিকিম।

৬.১ প্ৰজননৰ প্ৰকাৰ

তুমি বিভিন্ন প্ৰাণীৰ পোৱালিবোৰ দেখিছানে? Table 6.1 ত দেখুওৱা উদাহৰণবোৰৰ $\mathrm{S}$ নং ১ আৰু ৫ ত থকাৰ দৰে কিছুমান পোৱালিৰ নাম কোৱাৰ চেষ্টা কৰা।

তুমি নিশ্চয় বিভিন্ন প্ৰাণীৰ পোৱালিৰ জন্ম হোৱা দেখিছা। তুমি ক’ব পাৰানে কুকুৰা পোৱালি আৰু শামুকৰ পোৱালি কেনেকৈ জন্ম হয়? মেকুৰী পোৱালি আৰু কুকুৰ পোৱালি কেনেকৈ জন্ম হয়? তুমি ভাবানে যে এই পোৱালিবোৰ জন্মৰ আগতে এতিয়া যেনেকুৱা দেখিবলৈ পোৱা যায় তেনেকুৱাই আছিল? আহা আমি উলিয়াওঁ।

Table 6.1

উদ্ভিদৰ দৰেই, প্ৰাণীয়ে প্ৰজনন কৰাৰ দুটা প্ৰকাৰ আছে। সেইবোৰ হ’ল:

(i) লিংগী প্ৰজনন, আৰু

(ii) অলিংগী প্ৰজনন।

৬.২ লিংগী প্ৰজনন

সপ্তম শ্ৰেণীত তুমি অধ্যয়ন কৰা উদ্ভিদৰ প্ৰজননৰ কথা মনত পেলাবলৈ চেষ্টা কৰা। তুমি মনত ৰাখিবা যে যিবোৰ উদ্ভিদে লিংগী প্ৰজনন কৰে সেইবোৰৰ পুং আৰু স্ত্ৰী প্ৰজনন অংগ থাকে। তুমি এই অংগবোৰৰ নাম ক’ব পাৰানে? প্ৰাণীৰ ক্ষেত্ৰতো, পুং আৰু স্ত্ৰীৰ বেলেগ বেলেগ প্ৰজনন অংগ বা যন্ত্ৰ থাকে। উদ্ভিদৰ দৰে, প্ৰাণীৰ প্ৰজনন অংগবোৰেও গেমেট উৎপন্ন কৰে যিবোৰ মিলিত হৈ জাইগোট গঠন কৰে। এই জাইগোটটোৱেই নতুন ব্যক্তি এটাৰ বিকাশ ঘটায়। পুং আৰু স্ত্ৰী গেমেটৰ মিলনৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা এই ধৰণৰ প্ৰজননক লিংগী প্ৰজনন বোলে। আহা আমি মানুহৰ প্ৰজনন অংগবোৰ উলিয়াওঁ আৰু সেইবোৰত প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াটো অধ্যয়ন কৰোঁ।

পুং প্ৰজনন অংগ

পুং প্ৰজনন অংগবোৰত একযোৰ শুক্রাশয় (একবচন, testis), দুটা শুক্রাণু নলী আৰু এটা শিশ্ন (Fig. 6.1) অন্তৰ্ভুক্ত। শুক্রাশয়বোৰে পুং গেমেট উৎপন্ন কৰে যাক শুক্রাণু বোলে। শুক্রাশয়বোৰে নিযুত নিযুত শুক্রাণু উৎপন্ন কৰে। Fig. 6.2 চোৱা যিয়ে শুক্রাণু এটাৰ ছবি দেখুৱাইছে। শুক্রাণুবোৰ আকাৰত অতি সৰু হ’লেও, প্ৰত্যেকটোৰ এটা মূৰ, এটা মধ্য খণ্ড আৰু এটা নেজ থাকে। এইটোৱে এটা একক কোষ যেন লাগেনে? নিশ্চয়, প্ৰত্যেক

Fig. 6.1: মানুহৰ পুং প্ৰজনন অংগ শুক্রাণুটো হৈছে সাধাৰণ সকলো কোষীয় উপাদান থকা এটা একক কোষ।

Fig. 6.2 : মানৱ শুক্রাণু

শুক্রাণু এটাৰ নেজটোৱে কি কাম কৰে?

স্ত্ৰী প্ৰজনন অংগ

স্ত্ৰী প্ৰজনন অংগবোৰ হৈছে একযোৰ ডিম্বাশয়, ডিম্বনলী (fallopian tubes) আৰু জৰায়ু (Fig. 6.3)। ডিম্বাশয়ে

Fig. 6.3 : মানুহৰ স্ত্ৰী প্ৰজনন অংগ

স্ত্ৰী গেমেট উৎপন্ন কৰে যাক ডিম্বাণু (কণী) (Fig. 6.4) বোলে। মানুহৰ ক্ষেত্ৰত, প্ৰতি মাহত এটা পকা ডিম্বাণু ডিম্বাশয়ৰ এটাই ডিম্বনলীলৈ মুকলি কৰি দিয়া হয়। জৰায়ু হৈছে শিশুটিৰ বিকাশ হোৱা অংশ। শুক্রাণুৰ দৰে, ডিম্বাণুটোও এটা একক কোষ।

Fig. 6.4 : মানৱ ডিম্বাণু

বুজোহোৱে মনত পেলায় যে প্ৰাণীৰ ডিম্বাণুৰ আকাৰ বেলেগ বেলেগ হয়। ডিম্বাণুটো মানুহৰ দৰে অতি সৰু হ’ব পাৰে, বা কুকুৰাৰ দৰে বহুত ডাঙৰ হ’ব পাৰে। উট চৰাইৰ কণীটোৱেই আটাইতকৈ ডাঙৰ!

নিষেচন

প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াৰ প্ৰথম পদক্ষেপ হৈছে শুক্রাণু আৰু ডিম্বাণুৰ মিলন। যেতিয়া শুক্রাণুবোৰ ডিম্বাণু এটাৰ সংস্পৰ্শলৈ আহে, তেতিয়া এটা শুক্রাণুৱে ডিম্বাণুটোৰ লগত মিলিত হ’ব পাৰে। ডিম্বাণু আৰু শুক্রাণুৰ এনে মিলনক নিষেচন (Fig. 6.5) বোলে। নিষেচনৰ সময়ত, শুক্রাণু আৰু ডিম্বাণুৰ কোষকেন্দ্ৰবোৰ মিলি এটা একক কোষকেন্দ্ৰ গঠন কৰে। ইয়াৰ ফলত নিষিক্ত ডিম্বাণু বা জাইগোট (Fig. 6.6) গঠন হয়। তুমি

Fig. 6.5 : নিষেচন

জানানে যে জাইগোটটোৱেই হৈছে নতুন ব্যক্তি এটাৰ আৰম্ভণি?

Fig. 6.6 : জাইগোট

নিষেচন প্ৰক্ৰিয়াটো হৈছে মাতৃৰ পৰা অহা ডিম্বাণু কোষ আৰু পিতৃৰ পৰা অহা শুক্রাণু কোষৰ মিলন। গতিকে, নতুন ব্যক্তিজনে মাতৃৰ পৰা কিছুমান আৰু পিতৃৰ পৰা কিছুমান চৰিত্ৰ বা বৈশিষ্ট্য পায়। তোমাৰ ভাই বা ভনীজনলৈ চোৱা। চোৱা তেওঁলোকত তোমাৰ মাক বা দেউতাকৰ দৰে কিছুমান চৰিত্ৰ চিনাক্ত কৰিব পাৰানে নাই।

স্ত্ৰীৰ দেহৰ ভিতৰত সংঘটিত হোৱা নিষেচনক আভ্যন্তৰীণ নিষেচন বোলে। আভ্যন্তৰীণ নিষেচন মানুহ, গৰু, কুকুৰ, কুকুৰা আদি বহুতো প্ৰাণীত ঘটে।

টেষ্ট টিউব বেবীৰ কথা শুনিছা নেকি?

বুজোহো আৰু পাহেলীৰ শিক্ষকজনে এবাৰ শ্ৰেণীত তেওঁলোকক কৈছিল যে কিছুমান মহিলাৰ ডিম্বনলীবোৰ বন্ধ হৈ থাকে। এই মহিলাসকলে শিশু জন্ম দিব নোৱাৰে কাৰণ শুক্রাণুবোৰ নিষেচনৰ বাবে ডিম্বাণুলৈ উপনীত হ’ব নোৱাৰে। এনে ক্ষেত্ৰত, ডাক্তৰসকলে নতুনকৈ মুকলি হোৱা ডিম্বাণু আৰু শুক্রাণু সংগ্ৰহ কৰি কেইঘণ্টামানৰ বাবে একেলগে ৰাখে IVF বা ইন ভিট্ৰ’ নিষেচনৰ (দেহৰ বাহিৰত নিষেচন) বাবে। যদি নিষেচন ঘটে, জাইগোটটোক প্ৰায় এষাৰি সময়ৰ বাবে বিকাশ হ’বলৈ দিয়া হয় আৰু তাৰ পিছত মাতৃৰ জৰায়ুত স্থাপন কৰা হয়। সম্পূৰ্ণ বিকাশ জৰায়ুত হয় আৰু শিশুটো আন যিকোনো শিশুৰ দৰেই জন্ম হয়। এই কৌশলৰ দ্বাৰা জন্ম হোৱা শিশুবোৰক টেষ্ট-টিউব বেবী বোলে। এই শব্দটো প্ৰকৃততে ভুল কাৰণ শিশুবোৰ টেষ্ট টিউবত ডাঙৰ দীঘল হ’ব নোৱাৰে।

তুমি জানি আচৰিত হ’বা যে বহুতো প্ৰাণীত নিষেচন স্ত্ৰীৰ দেহৰ বাহিৰত সংঘটিত হয়। এই প্ৰাণীবোৰত, নিষেচন পানীত হয়। আহা আমি উলিয়াওঁ ই কেনেকৈ ঘটে।

কাৰ্য্যকলাপ ৬.১

বসন্ত বা বৰষুণৰ ঋতুত কিছুমান পুখুৰী বা মন্থৰ গতিৰ নৈলৈ যোৱা। পানীত ভাহি থকা ভেকুলীৰ কণীৰ গুচ্ছবোৰ বিচাৰি চোৱা। কণীবোৰৰ ৰং আৰু আকাৰ লিখি ৰাখা।

বসন্ত বা বৰষুণৰ ঋতুত, ভেকুলী আৰু ভেকুলীবোৰ পুখুৰী আৰু মন্থৰ গতিৰ নৈলৈ যায়। যেতিয়া পুং আৰু স্ত্ৰী পানীত একেলগ হয়, স্ত্ৰীয়ে শ শ কণী পাৰে। কুকুৰাৰ কণীৰ দৰে নহয়, ভেকুলীৰ কণীটো খোলাৰে আবৃত নহয় আৰু ই তুলনামূলকভাৱে অতি নাজুক। জেলীৰ এটা স্তৰে কণীবোৰ একেলগে ধৰি ৰাখে আৰু কণীবোৰক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে (Fig. 6.7)।

Fig. 6.7 : ভেকুলীৰ কণী

কণীবোৰ পাৰি থকাৰ লগে লগে, পুংটোৱে কণীবোৰৰ ওপৰত শুক্রাণু জমা কৰে। প্ৰত্যেক শুক্রাণুৱে ইয়াৰ দীঘল নেজৰ সহায়ত পানীত অকলে অকলে সাঁতুৰি ফুৰে। শুক্রাণুবোৰ কণীবোৰৰ সংস্পৰ্শলৈ আহে। ইয়াৰ ফলত নিষেচন ঘটে। এই ধৰণৰ নিষেচন য’ত পুং আৰু স্ত্ৰী গেমেটৰ মিলন স্ত্ৰীৰ দেহৰ বাহিৰত ঘটে তাক বাহ্যিক নিষেচন বোলে। ই মাছ, তৰামাছ আদি জলচৰ প্ৰাণীত অতি সাধাৰণ।

মাছ আৰু ভেকুলীয়ে শ শ কণী পাৰে কিন্তু কুকুৰাই এটা সময়ত মাত্ৰ এটাকৈ কণী পাৰে কিয়?

যদিও এই প্ৰাণীবোৰে শ শ কণী পাৰে আৰু নিযুত নিযুত শুক্রাণু মুকলি কৰে, কিন্তু সকলো কণী নিষিক্ত নহয় আৰু নতুন ব্যক্তিলৈ বিকশিত নহয়। ইয়াৰ কাৰণ হৈছে কণী আৰু শুক্রাণুবোৰ পানীৰ সোঁত, বতাহ আৰু বৰষুণৰ সংস্পৰ্শলৈ আহে। লগতে, পুখুৰীত আন প্ৰাণীও থাকে যিবোৰে কণী খাব পাৰে। গতিকে, কমেও কেইটামান কণীৰ নিষেচন নিশ্চিত কৰিবলৈ ডাঙৰ সংখ্যক কণী আৰু শুক্রাণু উৎপাদন কৰাটো প্ৰয়োজনীয়।

এটা একক কোষ কেনেকৈ এনে ডাঙৰ ব্যক্তি এটা হ’ব পাৰে?

ভ্ৰূণৰ বিকাশ

নিষেচনৰ ফলত জাইগোট গঠন হয় যিয়ে ভ্ৰূণলৈ বিকাশ হ’বলৈ আৰম্ভ কৰে [Fig. 6.8(a)]। জাইগোটটোৱে কোষৰ এটা গোলাকাৰ বল গঠন কৰিবলৈ বাৰে বাৰে বিভাজিত হয় [Fig. 6.8(b)]। তাৰ পিছত কোষবোৰে গোট গঠন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে যিবোৰ দেহৰ বিভিন্ন কলা আৰু অংগলৈ বিকশিত হয়। এই বিকশিত গঠনটোক ভ্ৰূণ বোলে। ভ্ৰূণটোৱে পিছৰ বিকাশৰ বাবে জৰায়ুৰ বেৰত সোমাই পৰে [Fig. 6.8(c)]।

ভ্ৰূণটোৱে জৰায়ুত বিকাশ হৈ থাকিবলৈ লয়। ই ক্ৰমাৎ দেহৰ

Fig. 6.8 : (a) জাইগোট গঠন আৰু জাইগোটৰ পৰা ভ্ৰূণৰ বিকাশ; (b) কোষৰ বল (বৰ্ধিত); (c) জৰায়ুত ভ্ৰূণৰ সোমাই পৰা (বৰ্ধিত)

অংগ যেনে হাত, ভৰি, মূৰ, চকু, কাণ আদি বিকশিত কৰে। ভ্ৰূণৰ যি অৱস্থাত সকলো দেহৰ অংবোৰ চিনাক্ত কৰিব পাৰি তাক গৰ্ভস্থ শিশু (foetus) (Fig. 6.9) বোলে। যেতিয়া গৰ্ভস্থ শিশুৰ বিকাশ সম্পূৰ্ণ হয়, মাতৃয়ে শিশুটোক জন্ম দিয়ে।

Fig. 6.9 : জৰায়ুত গৰ্ভস্থ শিশু

কুকুৰাতো আভ্যন্তৰীণ নিষেচন ঘটে। কিন্তু, কুকুৰাই মানুহ আৰু গৰুৰ দৰে শিশু জন্ম দিয়েনে? তুমি জানা যে নিদিয়ে। তেন্তে, কুকুৰা পোৱালিবোৰ কেনেকৈ জন্ম হয়? আহা আমি উলিয়াওঁ।

নিষেচনৰ লগে লগে, জাইগোটটোৱে বাৰে বাৰে বিভাজিত হয় আৰু ডিম্বনলীৰে তললৈ যায়। ই তললৈ যোৱাৰ লগে লগে, ইয়াৰ চাৰিওফালে বহুতো সুৰক্ষামূলক স্তৰ গঠন হয়। কুকুৰাৰ কণীটোত দেখা পোৱা টান খোলাটো এনে এটা সুৰক্ষামূলক স্তৰ।

বিকশিত হৈ থকা ভ্ৰূণটোৰ চাৰিওফালে টান খোলা গঠন হোৱাৰ পিছত, কুকুৰাই শেহত কণীটো পাৰে। ভ্ৰূণটোৱে কুকুৰা পোৱালি এটা হিচাপে বিকশিত হ’বলৈ প্ৰায় ৩ সপ্তাহ সময় লয়। তুমি নিশ্চয় কুকুৰাই পৰ্যাপ্ত উষ্ণতা প্ৰদান কৰিবলৈ কণীবোৰৰ ওপৰত বহি থকা দেখিছা। তুমি জানানে যে এই সময়ছোৱাত কণীৰ খোলাৰ ভিতৰতে কুকুৰা পোৱালিৰ বিকাশ ঘটে? কুকুৰা পোৱালিটো সম্পূৰ্ণৰূপে বিকশিত হোৱাৰ পিছত ই কণীৰ খোলাটো ফাটি ওলাই আহে।

যিবোৰ প্ৰাণীয়ে বাহ্যিক নিষেচনৰ সন্মুখীন হয়, সেইবোৰত ভ্ৰূণৰ বিকাশ স্ত্ৰীৰ দেহৰ বাহিৰত ঘটে। ভ্ৰূণবোৰে ইহঁতৰ কণীৰ আবৰণৰ ভিতৰতে বাঢ়ি থাকিবলৈ লয়। ভ্ৰূণবোৰ বিকশিত হোৱাৰ পিছত, কণীবোৰ ফুটি পোৱালি ওলায়। তুমি নিশ্চয় পুখুৰী আৰু নৈত সাঁতুৰি থকা অসংখ্য ভেকুলী পোৱালি দেখিছা।

জৰায়ুজ আৰু অণ্ডজ প্ৰাণী

আমি শিকিছো যে কিছুমান প্ৰাণীয়ে পোৱালি জন্ম দিয়ে আনহাতে কিছুমান প্ৰাণীয়ে কণী পাৰে যিবোৰ পিছত পোৱালিলৈ বিকশিত হয়। যিবোৰ প্ৰাণীয়ে পোৱালি জন্ম দিয়ে তাক জৰায়ুজ প্ৰাণী বোলে। যিবোৰ প্ৰাণীয়ে কণী পাৰে তাক অণ্ডজ প্ৰাণী বোলে। তলৰ কাৰ্য্যকলাপটোৱে তোমাক জৰায়ুজ আৰু অণ্ডজ প্ৰাণীৰ মাজত পাৰ্থক্য বুজিবলৈ আৰু ভালদৰে সহায় কৰিব।

কাৰ্য্যকলাপ ৬.২

তলত দিয়া জীৱবোৰৰ কণী চাবলৈ চেষ্টা কৰা - ভেকুলী, জেঠী, পখিলা বা পতংগ, কুকুৰা আৰু কাউৰী বা আন যিকোনো চৰাই। তুমি এইবোৰৰ সকলোৰে কণী চাব পাৰিলানে? তুমি চোৱা কণীবোৰৰ চিত্ৰ আঁকা।

কিছুমান প্ৰাণীৰ কণী চাবলৈ সহজ কাৰণ ইহঁতৰ মাকে কণীবোৰ দেহৰ বাহিৰত পাৰে। এইবোৰ অণ্ডজ প্ৰাণীৰ উদাহৰণ। কিন্তু তুমি কুকুৰ, গৰু বা মেকুৰীৰ কণী সংগ্ৰহ কৰিব নোৱাৰিবা। ইয়াৰ কাৰণ হৈছে সেইবোৰে কণী নাপাৰে। মাকজনীয়ে পোৱালি জন্ম দিয়ে। এইবোৰ জৰায়ুজ প্ৰাণীৰ উদাহৰণ।

তুমি এতিয়া জৰায়ুজ আৰু অণ্ডজ প্ৰাণীৰ আৰু কিছুমান উদাহৰণ দিব পাৰানে?

পোৱালিৰ পৰা প্ৰাপ্তবয়স্কলৈ

কণীৰ পৰা জন্ম হোৱা বা ফুটি ওলোৱা নতুন ব্যক্তিসকলে প্ৰাপ্তবয়স্ক নোহোৱালৈকে বাঢ়ি থাকে। কিছুমান প্ৰাণীত, পোৱালিবোৰ প্ৰাপ্তবয়স্কবোৰৰ পৰা বেলেগ যেন লাগিব পাৰে। ভেকুলীৰ জীৱন চক্ৰ Fig. 6.10 ত দেখুওৱা হৈছে।

ভেকুলীৰ কণীৰ পৰা প্ৰাপ্তবয়স্ক অৱস্থালৈকে বিভিন্ন স্তৰবোৰ লক্ষ্য কৰা। আমি দেখো যে তিনিটা সুকীয়া স্তৰ আছে, অৰ্থাৎ কণী $\rightarrow$ পলু (লাৰ্ভা) $\rightarrow$ প্ৰাপ্তবয়স্ক। পলুবোৰ প্ৰাপ্তবয়স্কবোৰৰ পৰা বেলেগ যেন নালাগেনে? তুমি কল্পনা কৰিব পাৰানে যে এই পলুবোৰে এদিন ভেকুলী হ’ব? পলুবোৰে জাপ মাৰিব পৰা আৰু সাঁতুৰিব পৰা প্ৰাপ্তবয়স্কলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। লাৰ্ভাৰ পৰা প্ৰাপ্তবয়স্কলৈ হোৱা আকস্মিক পৰিৱৰ্তনক ৰূপান্তৰণ (metamorphosis) বোলে। আমি ডাঙৰ হোৱাৰ লগে লগে আমাৰ দেহত আমি যি পৰিৱৰ্তনবোৰ লক্ষ্য কৰোঁ সেইবোৰৰ বিষয়ে কি? তুমি ভাবানে যে আমিও ৰূপান্তৰণৰ সন্মুখীন হওঁ? মানুহৰ ক্ষেত্ৰত, জন্মৰ সময়ৰে পৰা প্ৰাপ্তবয়স্কত থকা দেহৰ অংগবোৰ উপস্থিত থাকে।

৬.৩ অলিংগী প্ৰজনন

এতিয়ালৈকে, আমি কিছুমান চিনাকি প্ৰাণীৰ প্ৰজননৰ বিষয়ে শিকিছো। কিন্তু হাইড্ৰাৰ দৰে অতি সৰু প্ৰাণী আৰু অমিবাৰ দৰে অণুবীক্ষণিক জীৱবোৰৰ বিষয়ে কি? তুমি জানানে সিহঁতে কেনেকৈ প্ৰজনন কৰে? আহা আমি উলিয়াওঁ।

Fig. 6.10 : ভেকুলীৰ জীৱন চক্ৰ

কাৰ্য্যকলাপ ৬.৩

হাইড্ৰাৰ স্থায়ী স্লাইডবোৰ লোৱা। হাত লেন্স বা মাইক্ৰস্কোপ ব্যৱহাৰ কৰি সেইবোৰ লক্ষ্য কৰা। মাতৃ দেহৰ পৰা ওলোৱা যিকোনো ফুলা অংশ বিচাৰি চোৱা। বিভিন্ন স্লাইডত তুমি দেখা ফুলা অংশবোৰৰ সংখ্যা গণনা কৰা। লগতে, ফুলা অংশবোৰৰ আকাৰটোও লক্ষ্য কৰা। তুমি দেখা হাইড্ৰাৰ চিত্ৰ আঁকা। ইয়াক Fig. 6.11 ৰ সৈতে তুলনা কৰা।

Fig. 6.11 : হাইড্ৰাত মুকুলন

প্ৰতিটো হাইড্ৰাত, এটা বা ততোধিক ফুলা অংশ থাকিব পাৰে। এই ফুলা অংশবোৰ হৈছে বিকশিত হৈ থকা নতুন ব্যক্তি আৰু ইহঁতক মুকুল (buds) বোলে। ঈষ্টত মুকুলৰ উপস্থিতি মনত পেলোৱা। হাইড্ৰাতো নতুন ব্যক্তিসকলে এটা মাতৃৰ পৰা ওলোৱা অংশ হিচাপে বিকশিত হয়। এই ধৰণৰ প্ৰজনন য’ত কেৱল এটা মাতৃ জড়িত থাকে তাক অলিংগী প্ৰজনন বোলে। হাইড্ৰাত নতুন ব্যক্তিসকলে মুকুলৰ পৰা বিকশিত হোৱাৰ বাবে, এই ধৰণৰ অলিংগী প্ৰজননক মুকুলন (budding) বোলে।

অলিংগী প্ৰজননৰ আন এটা পদ্ধতি অণুবীক্ষণিক জীৱ অমিবাত পৰিলক্ষিত হয়। আহা আমি চাওঁ ই কেনেকৈ ঘটে।

তুমি অমিবাৰ গঠনৰ বিষয়ে আগতেই শিকিছা। তুমি মনত ৰাখিবা যে অমিবা এটা এককোষী জীৱ [Fig. 6.12(a)]। ই প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ কৰে ইয়াৰ কোষকেন্দ্ৰটো দুটা কোষকেন্দ্ৰলৈ বিভাজিত কৰি [Fig. 6.12(b)]। ইয়াৰ পিছত ইয়াৰ দেহটো দুটা ভাগত বিভাজিত হয়, প্ৰতিটো ভাগে এটা কোষকেন্দ্ৰ লাভ কৰে [Fig. 6.12(c)]। শেহত, এটা মাতৃ অমিবাৰ পৰা দুটা অমিবা উৎপন্ন হয় [Fig. 6.12(d)]। এই ধৰণৰ অলিংগী

Fig. 6.12 : অমিবাত দ্বি-বিভাজন

প্ৰজনন য’ত এটা প্ৰাণীয়ে দুটা ব্যক্তিলৈ বিভাজিত হৈ প্ৰজনন কৰে তাক দ্বি-বিভাজন (binary fission) বোলে। মুকুলন আৰু দ্বি-বিভাজনৰ বাহিৰেও, আন কিছুমান পদ্ধতি আছে য’ত এটা মাতৃই পোৱালি জন্ম দিয়ে। তুমি এইবোৰৰ বিষয়ে তোমাৰ উচ্চ শ্ৰেণীত অধ্যয়ন কৰিবা।

ডলী, ক্ল’নৰ কাহিনী

ক্ল’নিং হৈছে এটা কোষ, আন যিকোনো জীৱিত অংশ, বা এটা সম্পূৰ্ণ জীৱৰ হুবহু নকল উৎপাদন কৰা। প্ৰাণী এটাৰ ক্ল’নিং প্ৰথমবাৰৰ বাবে সফলভাৱে কৰিছিল এডিনবাৰ্গ, স্কটলেণ্ডৰ ৰ’চলিন ইনষ্টিটিউটত ইয়ান উইলমুট আৰু তেওঁৰ সহকৰ্মীসকলে। তেওঁলোকে ডলী নামৰ ভেড়া এটা সফলভাৱে ক্ল’ন কৰিছিল [Fig. 6.13 (c)]। ডলীৰ জন্ম হৈছিল $5^{\text {th }}$ জুলাই 199৬ ত আৰু ই আছিল ক্ল’ন কৰা প্ৰথম স্তন্যপায়ী প্ৰাণী।

ডলী ক্ল’ন কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ সময়ত, এটা ফিন ড’ৰচেট ভেড়ীৰ [Fig. 6.13 (a)] স্তন গ্ৰন্থিৰ পৰা এটা কোষ সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল। একে সময়তে, এটা স্কটিছ ব্লেকফেচ ভেড়ীৰ পৰা [Fig. 6.13 (b)] এটা ডিম্বাণু লোৱা হৈছিল। ডিম্বাণুটোৰ পৰা কোষকেন্দ্ৰটো আঁতৰোৱা হৈছিল। তাৰ পিছত, ফিন ড’ৰচেট ভেড়ীৰ স্তন গ্ৰন্থিৰ কোষৰ কোষকেন্দ্ৰটো স্কটিছ ব্লেকফেচ ভেড়ীৰ ডিম্বাণুটোত সুমুৱাই দিয়া হৈছিল যাৰ কোষকেন্দ্ৰ আঁতৰোৱা হৈছিল। এনেদৰে উৎপন্ন হোৱা ডিম্বাণুটো স্কটিছ ব্লেকফেচ ভেড়ীটোত স্থাপন কৰা হৈছিল। এই ডিম্বাণুটোৰ বিকাশ সাধাৰণভাৱে আগবাঢ়িছিল আৰু শেহত ডলীৰ জন্ম হৈছিল। যদিও ডলীক স্কটিছ ব্লেকফেচ ভেড়ীয়ে জন্ম দিছিল, কিন্তু ই ফিন ড’ৰচেট ভেড়ীটোৰ সৈতে সম্পূৰ্ণৰূপে একে আছিল যিৰ পৰা কোষকেন্দ্ৰটো লোৱা হৈছিল। স্কটিছ ব্লেকফেচ ভেড়ীটোৰ ডিম্বাণুৰ কোষকেন্দ্ৰ আঁতৰোৱা হোৱাৰ বাবে, ডলীয়ে স্কটিছ ব্লেকফেচ ভেড়ীটোৰ কোনো চৰিত্ৰ প্ৰদৰ্শন কৰা নাছিল। ডলী আছিল ফিন ড’ৰচেট ভেড়ীটোৰ এটা স্বাস্থ্যবান ক্ল’ন আৰু ই সাধাৰণ লিংগী প্ৰণালীৰে নিজৰ কেইবাটাও সন্তান জন্ম দিছিল। দুৰ্ভাগ্যবশতঃ, ডলীৰ মৃত্যু হয় $14^{\text {th }}$ ফেব্ৰুৱাৰী ২০০৩ ত এক নিৰ্দিষ্ট হাওঁফাঁও ৰোগৰ বাবে।

ডলীৰ পিছত, ক্ল’ন কৰা স্তন্যপায়ী প্ৰাণী উৎপাদন কৰিবলৈ কেইবাবাৰো চেষ্টা কৰা হৈছে। কিন্তু, বহুতো জন্মৰ আগতে বা জন্মৰ লগে লগে মৃত্যুবৰণ কৰে। ক্ল’ন কৰা প্ৰাণীবোৰ বহু সময়ত গুৰুতৰ অস্বাভাৱিকতাৰ সৈতে জন্ম হোৱা পোৱা যায়।

মূল শব্দ

অলিংগী প্ৰজনন

দ্বি-বিভাজন

মুকুলন

কণী

ভ্ৰূণ

বাহ্যিক নিষেচন

নিষেচন

গৰ্ভস্থ শিশু

আভ্যন্তৰীণ

নিষেচন

ৰূপান্তৰণ

অণ্ডজ প্ৰাণী

লিংগী

প্ৰজনন

শুক্রাণু

জৰায়ুজ প্ৰাণী

জাইগোট

তুমি কি শিকিলা

• প্ৰাণীয়ে প্ৰজনন কৰাৰ দুটা প্ৰকাৰ আছে। সেইবোৰ হৈছে: (i) লিংগী প্ৰজনন, আৰু (ii) অলিংগী প্ৰজনন।
• পুং আৰু স্ত্ৰী গেমেটৰ মিলনৰ ফলত হোৱা প্ৰজননক লিংগী প্ৰজনন বোলে।
• স্ত্ৰীৰ প্ৰজনন অংগবোৰত ডিম্বাশয়, ডিম্বনলী আৰু জৰায়ু অন্তৰ্ভুক্ত।
• পুংৰ প্ৰজনন অংগবোৰত শুক্রাশয়, শুক্রাণু নলী আৰু শিশ্ন অন্তৰ্ভুক্ত।
• ডিম্বাশয়ে স্ত্ৰী গেমেট উৎপন্ন কৰে যাক ডিম্বাণু বোলে আৰু শুক্রাশয়ে পুং গেমেট উৎপন্ন কৰে যাক শুক্রাণু বোলে।
• ডিম্বাণু আৰু শুক্রাণুৰ মিলনক নিষেচন বোলে। নিষিক্ত ডিম্বাণুটোক জাইগোট বোলে।
• স্ত্ৰীৰ দেহৰ ভিতৰত সংঘটিত হ